Przejdź do treści
[email protected] Bezpłatne konsultacje451 537 510 Umawianie terminów796 008 905
22 379 03 77

Strona główna / Publikacje / Biuletyn IBW

Biuletyn IBW

Fałszywe oskarżenie – jak się bronić?

Niesłuszne oskarżenie o kradzież, mobbing czy przemoc – czym jest fałszywe oskarżenie, co za nie grozi i jak może pomóc badanie wariografem.

Udostępnij Zgłoś uwagę
Fałszywe oskarżenie – jak się bronić?Fot. Pexels

Artykuł opublikowany w Biuletynie IBW nr 1/2020 (I kwartał 2020). Historia wydań

Niesłuszne oskarżenie o kradzież w sklepie czy w pracy, pomówienie o mobbing czy przemoc to dość częste sytuacje. Czym w świetle prawa jest fałszywe oskarżenie, jak się przed nim bronić i w jakich sytuacjach pomocne może być badanie wariograficzne?

W skrócie

  • Fałszywe oskarżenie (art. 234 k.k.) to świadome, nieprawdziwe obwinienie innej osoby przed organem ścigania lub orzekania – jest przestępstwem przeciwko wymiarowi sprawiedliwości.
  • Obecnie grozi za nie kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.
  • Zniesławienie (art. 212 k.k.) to co innego – jest ścigane z oskarżenia prywatnego.
  • Badanie wariografem może być jednym z elementów obrony, ale tylko za zgodą osoby badanej; jego wynik sąd ocenia swobodnie, razem z pozostałymi dowodami.

Czym jest fałszywe oskarżenie?

Jest to sytuacja, w której jedna osoba twierdzi przed organem powołanym do ścigania lub orzekania (np. przed policją, prokuraturą czy sądem), że inna osoba popełniła przestępstwo lub wykroczenie (również skarbowe) albo przewinienie dyscyplinarne, choć nie jest to prawdą.1 To oskarżenie może dotyczyć:

  • sytuacji, w której w ogóle nie doszło do żadnego przestępstwa (np. ktoś zarzuca komuś kradzież, której nie było),
  • sytuacji, w której doszło do przestępstwa, ale innego niż w oskarżeniu (np. oskarżenie o pobicie i kradzież, podczas gdy oskarżony dopuścił się jedynie kradzieży),
  • sytuacji, w której przestępstwo popełnił ktoś inny niż wskazana osoba.

Aby doszło do fałszywego oskarżenia, osoba, która oskarża, musi mieć świadomość nieprawdziwości swoich zarzutów (czyli, mówiąc wprost, musi zdawać sobie sprawę z tego, że kłamie).

Fałszywe oskarżenie należy do przestępstw przeciwko wymiarowi sprawiedliwości. Oznacza to, że pomimo tego, iż na pierwszy rzut oka wydaje się, że poszkodowanym jest tu osoba, która została oskarżona, to pod względem prawnym uważa się, że fałszywe oskarżenie przynosi szkodę nie tyle osobie oskarżonej, ile wymiarowi sprawiedliwości. Do tej samej kategorii przestępstw należą między innymi takie przestępstwa jak fałszywe zeznania, fabrykowanie dowodów czy zatajenie dowodów niewinności osoby podejrzanej.

Ta kategoria przestępstw jest ścigana z oskarżenia publicznego. Czyli jeśli chcemy, by kogoś spotkała kara za fałszywe oskarżenie, trzeba sprawę zgłosić na policję lub do prokuratury.

Skąd biorą się fałszywe oskarżenia?

Najczęściej wynikają z:

  • chęci zysku (kiedy przez fałszywe oskarżenie oskarżający chce odnieść jakąś korzyść – np. pozbyć się konkurencji),
  • chęci zemsty (np. osoba porzucona chce zemścić się na partnerze),
  • chęci obrony własnej (osoba oskarżona o popełnienie przestępstwa oskarża inną, by uniknąć odpowiedzialności).

Motywacja osób, które dopuszczają się fałszywych oskarżeń, bywa różna. W każdej jednak sytuacji ofiara takiego pomówienia musi się bronić, gdyż naruszone zostało nie tylko jej dobre imię, ale również istnieje zagrożenie jej wolności, jeśli w wyniku niesłusznego oskarżenia osoba ta zostanie skazana.

Pomówienie, zniesławienie i fałszywe oskarżenie – czy to jest to samo?

Dość często dochodzi do pomyłek w interpretacji znaczenia słów „pomówienie”, „zniesławienie” i „fałszywe oskarżenie”. Nie są to synonimy.

W praktyce, w Kodeksie karnym słowo „pomówienie” pojawia się przy okazji omawiania zniesławienia, ale tak naprawdę do pomówienia może dojść i przy zniesławieniu, i przy fałszywym oskarżeniu. Różnica polega na treści owego pomówienia i na tym, do kogo jest skierowane.

Z fałszywym oskarżeniem (art. 234 k.k.) mamy do czynienia wtedy, kiedy sprawca pomówienia – zwracając się do organu ścigania lub orzekania – dąży do tego, by jego ofiara została ukarana za coś, czego nie zrobiła. Sprawy o fałszywe oskarżenie są ścigane z urzędu (oskarżenie publiczne).1

Przykładem fałszywego oskarżenia będzie sytuacja, w której sąsiad, wiedząc, że to nieprawda, oskarża sąsiada przed policją o kradzież mienia. Jeśli oskarżający złoży zawiadomienie, organy ścigania muszą je sprawdzić i – jeśli zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa – wszcząć postępowanie. Warto dodać, że każdy, kto dowie się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub policję (art. 304 § 1 k.p.k.).2 Istnieje też grupa najpoważniejszych przestępstw (np. zabójstwo), których niezawiadomienie – przy wiarygodnej wiadomości o nich – jest samo w sobie przestępstwem (art. 240 § 1 k.k.).1

W zniesławieniu (art. 212 k.k.) chodzi o zrujnowanie dobrego imienia, poniżenie, doprowadzenie do sytuacji, w której inne osoby tracą zaufanie do ofiary. Sprawca pomawia ofiarę o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego np. w pracy – najczęściej o coś, co nie jest przestępstwem, ale jest społecznie „źle widziane”. Zniesławienie jest ścigane z oskarżenia prywatnego.1

Przykładem zniesławienia będzie np. sytuacja, w której sąsiad rozpowiada na osiedlu, że inny sąsiad jest pijakiem i zdradza żonę. Takie zachowania (nawet gdyby były prawdziwe) nie są przestępstwem, ale plotka może powodować, że inni sąsiedzi nie chcą mieć z ofiarą pomówienia do czynienia (i np. przestają robić zakupy w prowadzonym przez nią sklepie). Pokrzywdzony może wnieść do sądu prywatny akt oskarżenia z art. 212 k.k., a niezależnie od tego dochodzić ochrony dóbr osobistych w procesie cywilnym (art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego).3 Prawdziwość zarzutu nie zawsze wyłącza odpowiedzialność – zasady określa art. 213 k.k.

Zostałem fałszywie oskarżony – co robić?

Z chwilą, kiedy jakaś osoba złoży zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, nie wiadomo jeszcze, czy jej oskarżenia są prawdziwe, czy fałszywe. Organy ścigania (prokuratura lub policja) muszą dopiero przeprowadzić postępowanie przygotowawcze i – jeśli okaże się, że przestępstwo zostało popełnione – ustalić sprawcę. Oczywiście, ze względu na istniejące oskarżenie, pierwszym podejrzanym będzie osoba, co do której takie oskarżenie zostało wniesione.

Osoba, którą oskarżono, a która wie, że jest niewinna, staje w tej sytuacji w dwojakiej roli:

  • potencjalnego sprawcy (przestępstwa, o jakie została oskarżona),
  • pokrzywdzonego (osoby, co do której wniesiono fałszywe oskarżenie, choć na razie tylko ona wie o tym, że oskarżenie jest fałszywe).

Podstawowym prawem takiej osoby jest prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy. W polskim prawie oskarżonemu przysługuje domniemanie niewinności: oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem, a niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na jego korzyść (art. 5 i 6 k.p.k.).2

Samo oskarżenie jednej osoby przez drugą o przestępstwo nie jest wystarczające, by sąd zadecydował o winie. Oskarżyciel musi przedstawić przekonujące dowody winy. Jednocześnie obrona (osoba oskarżona bądź reprezentujący ją adwokat) może zgłaszać dowody niewinności.

Jak się bronić przed fałszywymi oskarżeniami?

W toku całego postępowania zbierane są różnego rodzaju środki dowodowe, które mają pomóc ustalić udział w przestępstwie poszczególnych osób, czyli ujawnić, kto jest winny, i zapobiec skazaniu osoby niewinnej. Dowodami są najczęściej: zeznania świadków, opinie biegłych, dokumenty, zdjęcia, nagrania, materiały z oględzin i eksperymentów procesowych itd. Dowodem może być w zasadzie wszystko, co pozwala ustalić fakty i przebieg zdarzenia. Jednym z elementów takiej obrony przed fałszywym oskarżeniem może być badanie wariograficzne.

Zobacz też: Sprawy „słowo przeciw słowu” – nadzieja w wariografie

Badanie wariografem jako element obrony przed fałszywym oskarżeniem

Jak może w takiej sytuacji pomóc wariograf? Badanie może zostać przeprowadzone:

  • w postępowaniu przygotowawczym (czyli na etapie, kiedy osoba oskarżona przez inną o popełnienie przestępstwa jest podejrzaną, a w sprawie zbierane są dowody),
  • w postępowaniu sądowym (czyli na etapie, kiedy przeciwko oskarżonemu wniesiono już akt oskarżenia).

Badaniu wariograficznemu – zawsze wyłącznie za jej zgodą – może zostać poddana:

  • osoba podejrzana o przestępstwo (ofiara pomówienia),
  • osoba, która wniosła oskarżenie,
  • inni świadkowie, których zeznania mają znaczenie w sprawie,
  • osoby o nieustalonym statusie procesowym (np. ktoś, o kim nie wiadomo jeszcze, czy jest sprawcą, czy jedynie świadkiem zdarzenia).

W postępowaniu karnym badanie przeprowadza biegły powołany przez organ procesowy prowadzący postępowanie (art. 193 i 194 k.p.k.). Strony, w tym oskarżony i jego obrońca, mogą złożyć wniosek dowodowy o przeprowadzenie takiego dowodu. Od organu procesowego zależy, czy dowód z opinii biegłego zostanie dopuszczony, a jego wynik sąd ocenia swobodnie, razem z pozostałymi dowodami (art. 7 k.p.k.).2 Najczęściej po takie badanie sięga się w sytuacjach, w których:

  • nie ma wiarygodnych innych dowodów (sytuacja „słowo przeciw słowu”),
  • istniejące dowody nie są decydujące (opinia wariograficzna może być dowodem pośrednim),
  • istnieje potrzeba oceny wiarygodności zeznań świadków lub wyjaśnień oskarżonego i tego, co się wydarzyło.

Badanie wariografem może być przeprowadzone jedynie za zgodą osoby badanej (art. 192a § 2 i art. 199a k.p.k.). Niedopuszczalne jest natomiast stosowanie wariografu w toku przesłuchania do kontroli wypowiedzi (art. 171 § 5 pkt 2 k.p.k.).2

Trzeba oczywiście pamiętać, że ocena wiarygodności wyjaśnień złożonych przez oskarżonego lub zeznań świadków należy zawsze do sądu. Mimo tego opinia z badania wariografem może być istotnym argumentem na korzyść fałszywie oskarżonego – nie jest jednak dowodem rozstrzygającym.

Jeżeli organ procesowy zaproponuje badanie osobie, która wniosła oskarżenie, a osoba ta odmówi, odmowa nie może być traktowana jako przyznanie się do kłamstwa ani jako dowód przeciwko niej. O jej wiarygodności sąd rozstrzyga na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Więcej o tym piszemy w artykule Odmowa badania wariografem.

Niezależnie od postępowania karnego osoba niesłusznie pomówiona może też zamówić prywatne badanie wariografem, np. by wyjaśnić sprawę w rodzinie lub w pracy. Wynik takiego badania nie jest opinią biegłego powołanego w procesie, ale może zostać przedstawiony obrońcy i stanowić podstawę do wniosku dowodowego. Szerzej o miejscu wariografu w procesie piszemy w artykule Czy badanie wariografem jest dowodem w sądzie?

Niesłuszne oskarżenie i co dalej?

Kiedy w toku postępowania osoba fałszywie oskarżona zostanie oczyszczona z zarzutów, może złożyć zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa fałszywego oskarżenia (z art. 234 k.k.). Jeżeli zawiadomienie się potwierdzi, wobec osoby, która takie oskarżenie wysunęła, zostanie wszczęte postępowanie karne. Również w tej sprawie można – za zgodą badanych – wykorzystać badanie wariograficzne.

Co grozi za fałszywe oskarżenie?

Osoba, która przed organem ścigania lub orzekania fałszywie oskarża inną osobę o popełnienie przestępstwa, wykroczenia (także skarbowego) lub przewinienia dyscyplinarnego, zgodnie z art. 234 k.k. podlega obecnie karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.1

Warto pamiętać, że według przeważającego poglądu przestępstwo fałszywego oskarżenia pochłania zniesławienie. Oznacza to, że jeśli sprawca tym samym zachowaniem fałszywie oskarżył kogoś przed organem ścigania i jednocześnie go zniesławił, to odpowiada co do zasady za fałszywe oskarżenie. Ostateczna kwalifikacja zależy jednak od okoliczności sprawy – warto ją omówić z adwokatem.

Nota redakcyjna (2026): Artykuł ukazał się w Biuletynie IBW 1/2020. Od 1 października 2023 r. art. 234 k.k. przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 (wcześniej: grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2) – tekst zaktualizowano. Poprawiono też opis obowiązku zawiadomienia o przestępstwie (art. 304 k.p.k., art. 240 k.k.) i roli biegłego, którego powołuje organ procesowy (art. 193 k.p.k.).

Źródła i przypisy

  1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. 2025 poz. 383), art. 212, 213, 234, 238 i 240, link. ↩
  2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. 2026 poz. 490), art. 5–7, 171 § 5, 192a § 2, 193, 194, 199a i 304, link. ↩
  3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. 2026 poz. 795), art. 23 i 24, link. ↩

Badania w Instytucie prowadzimy według Standardów praktyki IBW, opartych na badaniach omawianych w bazie Badania naukowe, i Kodeksu etyki. Skuteczność do 95% – górna granica dla testów jednozagadnieniowych, przy zachowaniu norm i procedur badania.

O autorze

Anna Walewicz-KucPsycholog · specjalistka badań poligraficznych i mikroekspresji

mgr Anna Walewicz-Kuc jest psychologiem. Od ponad 20 lat zajmuje się psychologią komunikacji i zachowań ludzkich. W pracy łączy badania poligraficzne z wiedzą o rozpoznawaniu emocji, perswazji i analizie zachowania. Ukończyła kurs badań poligraficznych na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (183 godziny). Program obejmował m.in. wywiad i przesłuchanie, formułowanie pytań testowych, analizę zapisów, środki zakłócające badanie, standardy etyczne oraz sporządzanie opinii. Ukończyła cykl szkoleń Paul Ekman Group, opracowanych przez dr. Paula Ekmana, pioniera badań nad mikroekspresjami: Micro Expressions, Micro Expressions Profile, Micro Expressions Intensive, Subtle Expressions, Responding Effectively: Law Enforcement, Responding Effectively: Work oraz Family. Jest członkinią Stowarzyszenia Psychologów Sądowych w Polsce oraz, od 2010 roku, Polskiego Stowarzyszenia Grafologów. Jest certyfikowaną trenerką NLP (Certified Trainer in the Art of Neuro-Linguistic Programming). Ma tytuły Mistrza Praktyka NLP oraz Mistrza Praktyka w Sztuce Perswazji i Wywierania Wpływu, nadane przez Yans Cron Consulting Group i Stowarzyszenie Trenerów NLP w Polsce. Ukończyła także kurs Praktyka Marketingu i e-Marketingu Perswazyjnego. Ukończyła kursy Uniwersytetu Warszawskiego „Metody pomiaru kompetencji” (Wydział Psychologii UW) oraz „Metodyka rozwoju umiejętności psychospołecznych”, a także moduł CoachWise Essentials Program™ w Co-Creative Alliance – programie szkolenia coachów akredytowanym przez ICF. Prowadziła warsztat „Metaprogramy drogą do skutecznej komunikacji” na konferencji „Dni NLP” w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. Publikowała porady psychologiczne w cyklu „Dbaj o siebie” w Kwartalniku Urzędu Patentowego RP.

Zgłoś uwagę do artykułuBłąd, pytanie albo źródło do dodania – wiadomość trafi do redakcji

Zauważyłeś błąd, masz pytanie albo źródło, które warto dodać? Napisz – wiadomość trafi bezpośrednio do redakcji. Uwagi nie są publikowane na stronie.

Rodzaj uwagi *

Badanie prywatne w Instytucie Badań Wariograficznych

Gabinety w każdym mieście wojewódzkim · badanie zwykle w 3–5 dni od zamówienia · wynik omawiany na miejscu · kontrola jakości każdego badania.

Rezerwacja badania

Umów badanie wariografem

  • badanie zwykle w 3–5 dni od zamówienia
  • wynik omawiany na miejscu
  • kontrola jakości każdego badania
  • pełna poufność

Zamów oddzwonienie

Zostaw numer – oddzwoni ekspert IBW, odpowie na pytania i pomoże wybrać gabinet oraz termin. Bezpłatnie i poufnie, potwierdzenie przyjdzie SMS-em.