PUBLIKACJE

Badanie wariografem – Administracja Rządowa, Wymiar Sprawiedliwości, Organy Ścigania

Badanie wariografem w Policji

W Polsce pierwsze użycie wariografu do celów innych niż badania psychologiczne miało miejsce w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku; były to: „sprawa olsztyńska” – dotycząca zabójstwa, i „sprawa lubelska” – dotycząca przestępstw gospodarczych. Egzamin prowadził profesor Paweł Horoszowski, który z metodyką badań na wariografie zapoznał się wcześniej w Stanach Zjednoczonych, i przywiózł do Polski urządzenie marki Stoelting ( http://www.policja.pl/pol/aktualnosci/99702,Badania-wariograficzne-coraz-popularniejsze-w-pracy-policji.html ).

Obecnie większość badań przeprowadza się na etapie operacyjnym, po to, aby uzyskać wskazówkę, jakie inne czynności podjąć; głównie w przypadku ciężkich przestępstw lub domniemanych przestępstw, w których istnieje tylko jedna osoba świadcząca. Rocznie w Polsce przeprowadza się kilkaset ekspertyz dla potrzeb procesu karnego.

Przydatność wariografu w polskich warunkach jest potencjalnie znacząca; wynika to z przepisów Kodeksu Karnego, artykuł 60, paragrafy 3 i 4, które człowiekowi podejrzanemu o przestępstwo dają możliwość uzyskania znacznego złagodzenia kary, jeśli ujawni okoliczności poważnych przestępstw popełnionych przez innych ludzi. Niestety w praktyce skutkuje to masą fałszywych podejrzeń, zmyślonych faktów. Testy wykonywane w Polsce charakteryzuje bardzo niski odsetek fałszywie pozytywnych stwierdzeń, oznacza to, że wariograf jest niemal doskonałym narzędziem do weryfikacji niesłusznych posądzeń, w tym pomówień sędziów, którzy byli zawieszani w czynnościach.

Obecnie kandydaci do służby w Policji poddawani są testowi na wariografie, celem jest ustalenie predyspozycji danego funkcjonariusza do pełnienia służby na określonych stanowiskach lub w określonych komórkach organizacyjnych, zwłaszcza ustaleniu: lojalności wobec służby, czy nie czerpie on nieuprawnionych korzyści w służbie, a także patologii i niepożądanych uzależnień w służbie. Podczas badania poligraficznego nie zadaje się pytań dotyczących wyznania oraz preferencji seksualnych i politycznych.

Aktami prawnymi regulującymi kwestie użycia wariografu w testach dla kandydatów do Policji są:

  1. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 o Policji, Dz. U. 1990 Nr 30, poz. 179.,
  2. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 marca 2007 r. w sprawie trybu i warunków ustalania zdolności fizycznej i psychicznej policjantów do służby na określonych stanowiskach lub w określonych komórkach organizacyjnych jednostek Policji (Dz.U. 2007 Nr 62, poz. 423).

O skuteczności badania wariografem w sytuacjach, kiedy sprawca wydaje się anonimowy i nie ma tropu prowadzącego do niego świadczy sprawa morderstwa młodej kobiety pracującej jako opiekunka do dzieci. Znalezioną ja martwą w mieszkaniu pracodawców. Przez cały dzień, pod nieobecność pracodawców, miała pilnować dziecka. Kiedy ci wrócili, odkryli ciało denatki, porozrzucane ubrania i pootwierane szafy – co sugerowało motyw rabunkowy. W rzeczywistości jednak rabunek był pozorny, a mordercą okazał się szesnastolatek wynajęty przez męża opiekunki, mającego romans z inną kobietą. Ów mąż nie znał szczegółów morderstwa, wiedział jednak kto jest mordercą, co wykazał wariograf.

Trudno wyobrazić sobie większą krzywdę niż skazanie niewinnego człowieka i umieszczenie go na długie lata w areszcie. Do takiej sytuacji doszło w przypadku trzech nieletnich posądzonych o zabójstwo starszego mężczyzny. Pod presją przesłuchujących go policjantów jeden z nich „przyznał się” do tego czynu, jednak później odwołał zeznania. Mimo to chłopców skazano, a do uniewinnienia doszło trzy lata po tych wydarzeniach, kiedy zidentyfikowano prawdziwego sprawcę. Dwóch z trzech nieletnich poddano badaniu na wariografie, który absolutnie nie wykazał żadnego powiązania ze sprawą, co tylko potwierdziło niesłuszność skandalicznego wyroku.

Podobna niesprawiedliwość miała miejsce w sprawie zabójstwa portierki ze Szczecina. Doszło do skazania trzech osób, a wyrok oparty był na zeznaniu konkubiny jednego z mężczyzn. Pomimo że owa kobieta odwołała swoje pomówienia, wyrok zapadł. W drugiej instancji sąd okręgowy zgodził się na badanie wariografem, ponieważ istniały rozbieżności pomiędzy materiałem dowodowym a zeznaniem, które stanowiło podstawę skazania. Badanie nic nie wykazało. Ostatecznie ludzie ci, po ośmiu latach, gdyż prokurator wniósł apelację od uniewinniającego wyroku, zostali uwolnieni.

Powyższe przypadki dobitnie świadczą, jak mizernym dowodem może być zeznanie świadka, w porównaniu do badania wariografem. Wariograf jednak powinien być stosowany na wczesnym etapie śledztwa, a nie po tym, jak ktoś zostanie skazany, lub upokorzony i zniesławiony. Świadczy o tym również sprawa zaginięcia ośmioletniej dziewczynki z Wielunia. Została ona nieumyślnie zabita przez sąsiada podczas prac w stodole. Ów ukrył jej ciało i milczał. W międzyczasie posądzeni byli matka i ojciec zmarłej. Ojca, w miejscowej społeczności, przedstawiano jako zboczeńca i mordercę, dopóki badanie wariografem nie potwierdziło, iż to młody sąsiad był nieumyślnym sprawcą.

Badanie wariografem w ABW (Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego)

Aktami prawnymi regulującymi kwestię badania wariograficznego na kandydatach do pracy w Agencji Wywiadu i Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego są: Ustawa z dnia 24 maja 2002 roku o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu1, a także Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 29 listopada 2002 r. w sprawie wzoru kwestionariusza osobowego oraz szczegółowych zasad i trybu przeprowadzania postępowania kwalifikacyjnego wobec kandydatów do służby w Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego2 i Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 2003 r. w sprawie wzoru kwestionariusza osobowego oraz szczegółowych zasad i trybu przeprowadzania postępowania kwalifikacyjnego wobec kandydatów do służby w Agencji Wywiadu3.

Podstawowym celem funkcjonowania Agencji Wywiadu jest dostarczanie wywiadowczej, wyprzedzającej i ekskluzywnej informacji najważniejszym organom władzy państwowej Rzeczypospolitej Polskiej4. Zadania Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego koncentrują się na ochronie bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i obywateli. W artykule 46 wyżej wymienionej ustawy nadmieniono, iż w przypadku ubiegania się o przyjęcie do służby w ABW albo AW na stanowisko wymagające szczególnych umiejętności lub predyspozycji postępowanie kwalifikacyjne może być rozszerzone o przeprowadzenie badania psychofizjologicznego. Ponadto w artykule 59 stwierdzono, że w wyniku decyzji Szefa Agencji funkcjonariusz również może być poddany badaniom psychofizjologicznym. Zarówno w ustawie, jak i rozporządzeniach nie pada bezpośrednie odniesienie do wariografu, jednak w wyżej podanych rozporządzeniach ponownie zaznaczone jest, iż: kandydat musi przejść przez badanie psychofizjologiczne, które jest tak samo istotne, jak badanie psychotechniczne (sprawdzające sprawność psychiczną, obsługi maszyn, pojazdów, pracy w szczególnych warunkach), badanie sprawności fizycznej i inne badania sprawdzające przydatność kandydata.

W praktyce badanie wariografem obowiązuje każdego funkcjonariusza, kto nie zda tego egzaminu nie może pracować w opisywanych agencjach. Oprócz badań psychologicznych, dokładnej weryfikacji życiorysu to najważniejszy element procedury kwalifikacyjnej. Ma on ustrzec przed przeniknięciem do środka osób podatnych na korupcję, uzależnionych od używek oraz szpiegów5. O tym, jak poważną przeszkodą w pełnieniu funkcji może być niezdany egzamin na wariografie świadczy przykład wiceszefa ABW, który trzykrotnie oblał ten egzamin. Wskazania reakcji psychofizjologicznych wykraczały poza normy przy pytaniach o korupcję – ostatecznie Tomasz Klimek pełnił funkcję szefa tylko przez jedną dobę z 15 na 16 listopada 2007 roku6.

1 Ustawa z dnia 24 maja 2002 roku o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, Dz.U. 2002 Nr 74, poz. 676.

2 Dz.U. 2002 Nr 207, poz. 1756.

3 Dz.U. 2003 Nr 86, poz. 792.

4 https://aw.gov.pl/o-agencji/

5 https://wiadomosci.dziennik.pl/polityka/artykuly/195668,wiceszef-abw-przepadl-na-wykrywaczu-klamstw.html

6 https://wiadomosci.wp.pl/abw-agencja-bezpieczenstwa-wewnetrznego-6172749998986881c

Naczelnymi aktami prawnymi regulującymi kwestię egzaminów na wariografie dla kandydatów i pracowników Centralnego Biura Antykorupcyjnego są: ustawa z dnia 9 czerwca 2006 roku o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym1 oraz Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 lipca 2006 r. w sprawie wzoru kwestionariusza osobowego oraz szczegółowego trybu przeprowadzania postępowania kwalifikacyjnego wobec kandydatów do służby w Centralnym Biurze Antykorupcyjnym2.

Badanie wariografem zalecane jest – postępowanie kwalifikacyjne może być o nie rozszerzone – w stosunku do kandydatów na stanowisko wymagające szczególnych umiejętności lub predyspozycji; w przypadku osób, które w przeszłości, lub obecnie, były funkcjonariuszami Policji, Straży Granicznej i Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego badanie wariograficzne jest nieobowiązkowe. O tym, czy funkcjonariusz zostanie poddany egzaminowi na wariografie decyduje szef CBA, przy czym jego decyzja nie wymaga uzasadnienia.

Kwestie szczegółowe skierowania na badania wariografem w CBA reguluje Zarządzenie Nr 32/13 Szefa CBA w sprawie warunków i trybu kierowania na badanie poligraficzne w Centralnym Biurze Antykorupcyjnym z dnia 31 października 2014, wraz z późniejszą nowelizacją z marca 2014. Badanie przeprowadza funkcjonariusz CBA posiadający uprawnienia do jego przeprowadzenia. W przypadku niepoddania się badaniu funkcjonariusz może być zwolniony ze służby, ponadto niewykonanie instrukcji wydanych przez prowadzącego badanie może skutkować wszczęciem wobec badanego postępowania dyscyplinarnego.

Wykaz czynności w ramach danego stanowiska, oznaczających, iż to stanowisko „wymaga szczególnych umiejętności lub predyspozycji” jest bardzo obszerny; składa się z 47 z pozycji. Należą do nich zarówno czynności: operacyjno-rozpoznawcze, dochodzeniowo-śledcze, analityczno-informacyjne, kontrolne, jak i: obsługi rozrachunków i rozliczeń z obecnymi i byłymi funkcjonariuszami i pracownikami CBA oraz zleceniobiorcami, obsługi zeznań podatkowych, obsługi Koleżeńskiej Kasy Oszczędnościowo-Pożyczkowej, rozliczania kosztów finansowych z funduszu operacyjnego, administrowania nieruchomościami CBA, czy administrowania i gospodarowania składnikami majątku ruchomego CBA.

Wniosek o przeprowadzenie badania wariografem może sporządzić: kierownik jednostki organizacyjnej CBA, w której kandydat lub funkcjonariusz CBA ma pełnić służbę – w przypadku, gdy został złożony wniosek personalny o zmianę stanowiska służbowego lub miejsca pełnienia służby, kierownik jednostki organizacyjnej, w której funkcjonariusz CBA pełni służbę, lub dyrektor Biura Kontroli i Spraw Wewnętrznych CBA. Rekomendację o przeprowadzenie takiego badania może przedłożyć komisja dokonującej oceny predyspozycji kandydatów do służby w CBA.

Testy na wariografie dotyczą także szefów CBA; głośnym przykładem było badanie nowego szefa gdańskiego CBA, który w 2010 roku objął stanowisko. Przeprowadzono wówczas taki test dwukrotnie, a wyniki były niejednoznaczne. Sama procedura obsadzenia stanowiska trwała długo, co uzasadniane było koniecznością „szczególnej staranności i rzetelności”. Wcześniej ów szef pracował pod przykryciem w Policji rozpracowywując grupy przestępcze; kontakty z gangsterami niewątpliwie wpłynęły na reakcje podczas badania wariografem3.

1 Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 roku o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, Dz.U. 2006 Nr 104, poz. 708.

2 Dz.U. 2006 Nr 133, poz. 936.

3 https://www.rp.pl/artykul/577986-Szef-gdanskiego-CBA-i-klopoty-na-wariografie.html

Badanie wariografem – Straż Graniczna RP

Postępowanie kwalifikacyjne kandydata do Straży Granicznej składa się z pięciu etapów; poza dostarczeniem odpowiednich dokumentów, przeprowadzeniem rozmowy kwalifikacyjnej, postępowaniem sprawdzającym, ustaleniem zdolności fizycznej i psychologicznej, przeprowadzane są badanie psychofizjologiczne – jak nadmienia Ustawa o Straży Granicznej.
Egzamin na wariografie stanowi więc część pierwszego etapu postępowania i jest przeprowadzany przez jednostkę organizacyjną Komendy Głównej Straży Granicznej ds. osobistych. W przypadku wygaśnięcia 12-miesięcznego okresu ważności badania wariograficznego kandydat musi przejść kolejną kontrolę.

Pierwsza komórka badań wariograficznych w Straży Granicznej powstała w 1990 roku. Zasadniczo badania mają dotyczyć kandydatów, których praca wymaga szczególnych predyspozycji, jednak w przypadku służb takich jak Straż Graniczna dotyczy to prawie wszystkich.

W praktyce wartość badań wariograficznych jest znacząca, co obrazuje przykład Karpackiego Oddziału Straży Granicznej: podczas badania okazało się, iż około 70% kandydatów na „pograniczników” miało kontakt z narkotykami. Rozmowę wstępną zastępuje ankieta, w której kandydat pytany jest o zażywanie narkotyków – jej ocena nie jest bardzo rygorystyczna, gdyż przyznanie się do incydentalnego palenia marihuany nie jest problemem, jednak skłamanie w tym względzie już tak, i taki kandydat jest zwykle odrzucany – dotyczy to nawet niewielkich kłamstw, czego przykładem jest osoba, która w ankiecie podała, iż paliła marihuanę trzykrotnie, a podczas testu wariografem, iż czterokrotnie…taka „nieścisłość” skutkowała koniecznością pisania wyjaśnień.

Znane są przypadki odrzuconych kandydatów, którzy rozżaleni pisali odwołania do sądu, twierdząc, że skuteczność weryfikacji za pomocą wariografu wynosi do 85%, tym samym nie może ona stanowić o definitywnym odrzuceniu. Poza wymienioną ustawą aktem regulującym kwestię testów na wariografie jest:

Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 7 kwietnia 2010 r. w sprawie przeprowadzania testu sprawności fizycznej, badania psychologicznego i badania psychofizjologicznego w Straży Granicznej

i właśnie to rozporządzenie precyzuje, dlaczego badanie wariograficzne jest tak ważne; ma ono służyć:

  • weryfikacji danych uzyskanych od kandydata w toku postępowania kwalifikacyjnego w stosunku do kandydatów ubiegających się o przyjęcie do służby w Straży Granicznej;
  • ustaleniu stopnia szczerości osoby poddanej badaniu w prezentowaniu siebie jako kandydata do służby w Straży Granicznej;
  • poszerzeniu wiedzy o wcześniejszych typach zachowań kandydata do służby w Straży Granicznej mających znaczenie dla oceny, czy spełnia on wymóg nieposzlakowanej opinii.

Jak łatwo zauważyć, kwestią nadrzędną jest wizerunek pogranicznika, a nie piętnowanie błędów przeszłości. Z drugiej strony powtórzenie egzaminu możliwe jest tylko wtedy, gdy egzaminator ma wątpliwości co do poprawnego funkcjonowania urządzenia, lub poprawności interpretacji, natomiast nie jest możliwe na wniosek kandydata – taka sytuacja może zamknąć drogę do kariery w Straży na całe życie.

Krajowa Administracja Skarbowa – Badania wariografem w KAS

W Krajowej Administracji Skarbowej obowiązkowym badaniem wariografem objęci są kandydaci na pracowników większości komórek Służby Celno-Skarbowej oraz funkcjonariusze Służby Celno-Skarbowej wykonujący czynności operacyjno-rozpoznawcze; konieczność tą reguluje Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej ( Dz. U. 2016, poz. 1947.) – akt ten zastąpił funkcjonującą wcześniej Ustawę o Służbie Celnej, podobnie za uchylone zostało Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 2 grudnia 2010 r. w sprawie przeprowadzania testu sprawności fizycznej, badania psychologicznego i badania psychofizycznego funkcjonariuszy celnych – sprecyzowano w nim, iż konieczne jest przeprowadzenie co najmniej trzech testów z użyciem wariografu, natomiast nie wolno zadawać pytań dotyczących: wyznania, preferencji seksualnych i przekonań politycznych.

Sformułowane zostały kryteria, jakie musi spełniać egzaminator przeprowadzający badanie w przypadku pracowników i kandydatów na pracowników KAS, należą do nich (na podstawie Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Finansów z dnia 10 kwietnia 2017 r. w sprawie przeprowadzaniabadania psychofizjologicznego, testu sprawności fizycznej oraz badania psychologicznegofunkcjonariuszy Służby Celno-Skarbowej, Dz.U. 2017, poz. 805.):

  1. Posiadanie tytułu magistra.
  2. Ukończenie kursu specjalistycznego i uzyskanie certyfikatu uznanego lub autoryzowanego przez American Polygraph Association.

Opcjonalnie dla punktu 2: posiadanie umiejętności prawidłowego przeprowadzania badania poligraficznego i interpretacji jego wyników poświadczone przez polskie organizacje z zakresu badań poligraficznych, w tym Polskie Towarzystwo Badań Poligraficznych.

Najbardziej rygorystyczne badania dotyczą tych funkcjonariuszy, którzy realizują zadania przeniesione z Inspekcji Celnej, a dotyczące: kontroli zgodności z prawem przywozu na terytorium Polski towarów dopuszczonych do obrotu lub mających inne przeznaczenie celne, wywozu towarów, kontroli obrotu towarów zagranicznych oraz kontroli i ujawniania towarów nielegalnie wwiezionych do Polski.

Tradycja zastosowania wariografu w przypadku pracowników instytucji skarbowych wywodzi się jeszcze z kryteriów naboru do Wywiadu Skarbowego, powstałego w 1998 roku, kiedy to badanie na wariografie było jednym z elementów weryfikacji (obok badań lekarskich, sprawnościowych, psychologicznych i oceny rękojmi dochowania tajemnicy państwowej o najwyższych klauzulach tajności), podobnie było w przypadku naboru pracowników do Wydziałów Realizacyjnych.

Aktem prawnym regulującym kwestię zastosowania wariografu w stosunku do kandydatów do pracy w Żandarmerii Wojskowej jest Ustawa o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych1. Artykuł 9 tejże ustawy stanowi, iż Kandydat ubiegający się o przyjęcie do służby w Żandarmerii Wojskowej może być poddany badaniom psychofizjologicznym. Taka opcja nie jest obligatoryjna i nie ma bezpośredniego odniesienia do wariografu.

Warto nadmienić, iż na długo przed wejściem w życie ustawy Żandarmeria Wojskowa była przodownikiem na polu badań wariografem wśród polskich służb specjalnych: w latach 1969-1998 odbyło się 5200 przesłuchań z wykorzystaniem wariografu, a dotyczyły one przede wszystkim kradzieży broni z arsenału2.

Obecnie Żandarmeria Wojskowa stosuje wariograf zarówno do spraw stosunkowo błahych, jak kradzież 200 złotych z portfeli dwóch żołnierzy Brygady Powietrznodesantowej3, jak i znacznie poważniejszych. Znalezienie sprawców kradzieży 100 kilogramów trotylu z toruńskiej jednostki wojskowej wymagało właśnie zastosowania wariografu; egzaminatorzy użyli wybiegu informując podejrzanych, że o nic nie będą pytani – ci zgodzili się na test, który polegał na pokazaniu im obrazków i badaniu siły reakcji na nie, jako na bodziec związany lub niezwiązany ze sprawą. Decydujące okazały się zdjęcia latarek i nożyc, gdyż sprawcy zgubili latarkę, a ogrodzenie sforsowali przecinając drucianą siatkę – tak więc egzaminator dysponował dwoma informacjami krytycznymi. To wystarczyło, aby zdiagnozować przestępców. Jeden z nich sam się przyznał, widząc iż przy pytaniu o „właściwą latarkę” i „właściwe nożyce” – czyli te, których używali – wykresy dynamizują się4.

Interesujący jest przypadek żołnierza, który pełniąc nocą wartę został mocno pobity – niestety nie pamiętał sprawców zdarzenia.

Badanie wariografem wykluczyło dwie przyjęte na wstępie tezy: dowódcy warty, który tego dnia zachowywał się w dziwny sposób: wykonywał mnóstwo telefonów poza jednostkę wojskową, jednak nie chciał powiedzieć do kogo i w jakim celu; podczas tych rozmów telefonicznych kazał podwładnym wyjść z wartowni, następnie, z innym żołnierzem, opuścił wartownię na około dwie godziny – i ponownie nie przyznał się gdzie byli, oraz żołnierza, który odgrażał się, iż uwolni swojego brata, przebywającego w areszcie, kiedy ten będzie transportowany w konwoju. Badanie wykazało, iż obaj podejrzani nie znali narzędzia przestępstwa, poza tym ustalono, iż właściwym celem sprawcy był rabunek broni, a pobicie miało to umożliwić. Ostatecznie w wyniku monitorowania zdarzeń z użyciem skradzionej broni doszło do ustalenia rysopisów i ujęcia sprawców5.

1 Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 roku o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych, Dz.U. 2001 Nr 123, poz. 1353.

2 http://www.wykrywaczklamstw.pl/badania-wariograficzne-w-polsce-historia/

3 https://dziennikzachodni.pl/krakow-zandarmeria-wykrywaczem-klamstw-szukala-zlodzieja-portfeli/ar/418902

4 https://nowosci.com.pl/wariograf-klamstw-nie-wykrywa/ar/10901909

5 http://gazetabaltycka.pl/promowane/tajemnice-wykrywacza-klamstw