Po badaniu wariograficznym (poligraficznym) klient dostaje wynik, a często też pisemną ekspertyzę. Sformułowania w niej bywają zaskakujące. Zamiast „mówi prawdę” albo „kłamie” pojawiają się skróty i określenia: DI – „reakcje wskazujące na nieszczerość”, NDI – „brak reakcji wskazujących na nieszczerość”, INC – „wynik nierozstrzygnięty”, NO – „brak opinii”, a w badaniach przesiewowych SR i NSR. Te określenia nie są przypadkowe – wynikają ze Standardów praktyki i Kodeksu etyki Instytutu Badań Wariograficznych. Wyjaśniamy, co oznacza każde z nich, czego z wyniku nie da się wyczytać i co powinna zawierać rzetelna opinia.
W skrócie
- Wynik badania jednej sprawy ma trzy kategorie: reakcje wskazujące na nieszczerość (DI), brak reakcji wskazujących na nieszczerość (NDI) albo wynik nierozstrzygnięty (INC). Egzaminator może też odstąpić od wyrażenia opinii (NO) (Standardy praktyki IBW, § 12).
- W badaniach przesiewowych wynik to reakcje istotne (SR), brak reakcji istotnych (NSR) albo wynik nierozstrzygnięty, a w testach rozpoznania – RI albo NRI.
- Wynik DI nie jest stwierdzeniem winy. Opisują reakcje fizjologiczne, a nie fakty.
- Badanie przesiewowe ma charakter wstępny – każde wskazanie wymaga weryfikacji w badaniu jednej sprawy (§ 10).
- Ustne omówienie po badaniu jest wstępne. Przed przekazaniem wyniku każdy zapis przechodzi kontrolę jakości.
- Analizę dokumentuje się tak, by inny egzaminator mógł ją odtworzyć. W postępowaniu karnym dochodzą wymogi Kodeksu postępowania karnego.
- Opinia nie zawiera poligramów ani nagrań – wyjaśniamy dlaczego.
Dlaczego wariograf nie mówi „prawda” albo „kłamstwo”
Zacznijmy od tego, co mierzy badanie. Wariograf rejestruje oddech, aktywność elektrodermalną skóry i pracę układu krążenia. Egzaminator porównuje reakcje na pytania relewantne (krytyczne), dotyczące badanej sprawy, z reakcjami na pytania porównawcze (kontrolne). Jeśli reakcje na pytania relewantne są wyraźnie silniejsze, wskazuje to, że dla badanego to one są w tej chwili najbardziej istotne. W sensie statystycznym to typowy obraz u osoby, która w danej sprawie nie mówi prawdy.
Kluczowe słowo to „wskazuje”. Wynik badania jest wnioskiem obarczonym marginesem niepewności – dlatego kategorie wyników są sformułowane ostrożnie. Opisują to, co pokazują dane, a nie to, co się wydarzyło. Ocena, co się wydarzyło, należy do sądu, pracodawcy albo samego zleceniodawcy, który zestawia wynik z innymi informacjami.
Kategorie wyniku w badaniu jednej sprawy: DI, NDI, INC i NO
Zgodnie z § 12 Standardów praktyki IBW zapisy ocenia się zwalidowaną metodą numeryczną, w szczególności z wykorzystaniem Empirical Scoring System, a wynik badania jednozagadnieniowego określa się w jednej z trzech kategorii. Stosujemy przy tym międzynarodowe skróty, które ułatwiają porównanie opinii różnych egzaminatorów.
Reakcje wskazujące na nieszczerość (DI)
Reakcje na pytania relewantne są istotnie silniejsze niż na pytania porównawcze, a wynik analizy liczbowej przekracza próg decyzyjny przyjęty dla danej techniki. To najbardziej „nośny” wynik i najczęściej źle rozumiany. Nie oznacza, że badany popełnił czyn, którego dotyczy sprawa. Reakcje mogą wynikać z tego, że badany ukrywa jakąś część prawdy, wie więcej, niż mówi, albo coś w pytaniu jest dla niego szczególnie obciążające z innego powodu. Dlatego po teście egzaminator omawia wynik z osobą badaną.
W kontekście prawnym obowiązuje domniemanie niewinności. Opinia z badania nie może go zastąpić ani obalić. Jest jednym z dowodów, które sąd ocenia swobodnie (art. 7 k.p.k.).
Brak reakcji wskazujących na nieszczerość (NDI)
Reakcje na pytania porównawcze są silniejsze niż na relewantne albo wynik analizy mieści się po stronie prawdomówności. Dla osoby fałszywie oskarżonej to często najważniejszy wynik. Ale i on nie jest „certyfikatem prawdy”. Mówi, że w tym badaniu, przy tych pytaniach i tej technice, dane nie wskazują na nieszczerość.
Wynik nierozstrzygnięty (INC)
Dane nie pozwalają na żaden z powyższych wniosków – wynik analizy liczbowej nie osiągnął progu ani w jedną, ani w drugą stronę. To nie jest „porażka” badania, tylko uczciwa informacja, że test nie dostarczył wystarczających podstaw. Kodeks etyki IBW (§ 9) wprost zobowiązuje egzaminatora do uczciwego przedstawiania także takich wyników. Po wyniku nierozstrzygniętym można rozważyć ponowne badanie, czasem po doprecyzowaniu pytań.
Brak opinii (NO)
Egzaminator wydaje wynik nierozstrzygnięty albo odstępuje od wyrażenia opinii, jeżeli jakość danych nie pozwala na wiarygodną ocenę lub okoliczności badania podważają zaufanie do wniosku (§ 12). Przykłady: badany okazał się w złym stanie zdrowia, w trakcie badania wyszły na jaw okoliczności podważające sens pytań, pojawiły się zakłócenia albo zapis nosi ślady prób przeciwdziałania. To wyraz ostrożności, a nie unik.
Różnicę warto zapamiętać: wynik nierozstrzygnięty (INC) to rezultat analizy danych, a brak opinii (NO) to decyzja egzaminatora, że w danych okolicznościach nie powinien formułować wniosku.
Badania przesiewowe: SR i NSR
Badania przesiewowe, np. przedzatrudnieniowe lub okresowe, obejmują kilka zagadnień naraz. Według § 10 Standardów praktyki IBW mają charakter wstępny, a każde wskazanie wymaga weryfikacji w badaniu jednozagadnieniowym. Dlatego wynik nazywa się tu inaczej: reakcje istotne (SR), brak reakcji istotnych (NSR) albo wynik nierozstrzygnięty (INC). Reakcja istotna na pytanie o np. wcześniejsze kradzieże u pracodawców nie znaczy więc „ten kandydat kradł”. Znaczy: „ten obszar wymaga wyjaśnienia”.
Pracodawcy, którzy korzystają z badań przesiewowych, powinni w procedurach jasno określić, co dzieje się po takim wskazaniu. Badanie pracownika lub kandydata jest dobrowolne, a odmowa nie może być podstawą niekorzystnego traktowania (§ 15). Decyzje kadrowe podlegają przepisom prawa pracy i RODO.
Testy rozpoznania: RI i NRI
Osobną grupę stanowią testy rozpoznania, w których nie pyta się „czy to zrobiłeś”, lecz sprawdza, czy badany rozpoznaje szczegóły znane tylko sprawcy – najbardziej znany jest test informacji ukrytych (CIT). Wynik brzmi tu: reakcje wskazujące na rozpoznanie (RI) albo brak reakcji wskazujących na rozpoznanie (NRI). Mówi tylko, czy badany reaguje na właściwy szczegół. Wiedza ta może mieć niewinne źródło, np. z mediów albo rozmów z innymi osobami. Dlatego tak ważne jest, by szczegóły użyte w teście nie były publicznie znane.
Wynik liczbowy
Numeryczna ocena zapisów, np. w Empirical Scoring System, pozwala nie tylko przypisać kategorię, ale też określić, jak silne są dane i jakie jest prawdopodobieństwo błędu przy takim wyniku. Dla odbiorcy, zwłaszcza sądu, to cenna informacja: wynik z bardzo wyraźną przewagą reakcji to co innego niż wynik tuż przy progu decyzyjnym. Jak suma punktów zamienia się w prawdopodobieństwo, wyjaśniamy w omówieniu tabel referencyjnych ESS-M.
Nie oznacza to, że opinia powinna być pełna wzorów. Dobra opinia wyjaśnia zrozumiałym językiem, co znaczy podana liczba, i nie przedstawia jej jako pewności. Żadna technika nie daje pewności. Przy zachowaniu procedur badania jednej sprawy osiągają skuteczność do 95%.
Kiedy wynik staje się ostateczny
Omówienie i analiza wyników następują bezpośrednio po badaniu (§ 12). To omówienie jest jednak wstępne: przed przekazaniem wyniku każdy zapis i raport przechodzi kontrolę jakości, a w razie wątpliwości egzaminator zasięga opinii innego egzaminatora Instytutu. Wnioski mogą się więc zmienić po pełnej analizie lub kontroli jakości.
Pisemną ekspertyzę, dokumentującą przebieg badania, wyniki i wnioski egzaminatora, sporządza się na życzenie zleceniodawcy, a w badaniach dowodowych – zawsze.
Co powinna zawierać opinia z badania
Standardy praktyki IBW wymagają, by analizę dokumentować w sposób umożliwiający jej odtworzenie przez innego egzaminatora (§ 12), a Kodeks etyki – by egzaminator oddzielał dane z badania od swojej opinii (§ 9). Na tej podstawie dobra opinia powinna zawierać:
- Dane identyfikujące – kto był badany, kto badał, kiedy i gdzie, na czyje zlecenie.
- Cel badania – jakiej sprawy dotyczyło, czy było jednozagadnieniowe czy przesiewowe, czy przeznaczone do celów procesowych.
- Informację o zgodzie osoby badanej i o ocenie jej zdolności do badania.
- Opis aparatury i rejestrowanych kanałów.
- Nazwę techniki i metody oceny zapisów, a jeśli były odstępstwa od protokołu – ich opis i uzasadnienie.
- Pełne brzmienie pytań relewantnych i porównawczych.
- Przebieg badania – liczbę serii, istotne zdarzenia, ewentualne zakłócenia.
- Wynik analizy – kategorię (DI, NDI, INC, NO; w badaniach przesiewowych SR lub NSR) i wynik liczbowy.
- Wniosek wyraźnie oddzielony od opisu przebiegu, w granicach postawionych pytań.
- Zastrzeżenia – czynniki, które mogły wpłynąć na wynik.
To kluczowy test jakości opinii: jeśli po jej lekturze specjalista nie jest w stanie powiedzieć, jak doszło do wyniku, opinia jest niepełna.
Wymogi polskiego prawa
W postępowaniu karnym opinia biegłego musi zawierać elementy wymienione w art. 200 § 2 k.p.k.: m.in. dane biegłego i innych osób uczestniczących w badaniu, czas przeprowadzenia badań i datę wydania opinii, sprawozdanie z przeprowadzonych czynności i spostrzeżeń oraz oparte na nich wnioski, a także podpis. Opinia ma być pełna, jasna i wolna od sprzeczności (art. 201 k.p.k.). Biegły odpowiada na pytania postawione przez organ i nie wypowiada się w kwestiach należących do sądu, w szczególności o winie (§ 16 Standardów praktyki IBW). Więcej o roli opinii w procesie piszemy w artykule Czy badanie wariografem jest dowodem w sądzie?
Dlaczego opinia nie zawiera poligramów ani nagrań
Instytut Badań Wariograficznych w Standardach praktyki (§ 13 i § 16) i Kodeksie etyki (§ 7) przyjmuje, że poligramy to dane wrażliwe, a opinia ani ekspertyza nie zawiera nagrań audio lub wideo ani poligramów, czyli wykresów zarejestrowanych reakcji fizjologicznych. Takie materiały wydaje się wyłącznie na polecenie sądu, prokuratury lub Policji. Klienci często pytają, dlaczego tak jest – przecież „wykres to dowód”. Powodów jest kilka.
- Poligram bez wiedzy specjalistycznej łatwo źle odczytać. Wynik nie wynika z jednego „skoku” na wykresie, tylko z numerycznej analizy wszystkich kanałów (oddech, aktywność elektrodermalna, krążenie) we wszystkich przebiegach testu – według reguł zwalidowanej techniki. Osoba bez szkolenia widzi wyraźną reakcję i uznaje ją za „kłamstwo”, choć mogła to być reakcja na pytanie porównawcze, kaszel albo poruszenie. Wykres wyrwany z kontekstu wprowadza w błąd częściej, niż pomaga.
- Opinia zawiera to, co potrzebne do weryfikacji wyniku. Rzetelna opinia podaje m.in. treść pytań, technikę badania, metodę oceny zapisów i wynik analizy. To wystarcza, by inny ekspert ocenił, czy wniosek wynika z analizy. Surowy zapis nic do tego nie dodaje dla osoby, która nie prowadzi analizy samodzielnie.
- Minimalizacja danych (RODO). Zgodnie z zasadą minimalizacji (art. 5 ust. 1 lit. c RODO) przekazujemy tylko dane niezbędne do celu, w jakim zamówiono badanie. Poligram to zapis reakcji organizmu, który może ujawniać informacje o zdrowiu. Nagranie zawiera wizerunek, głos i wszystko, co padło w rozmowie przed badaniem – często intymne szczegóły życia osoby badanej i dane osób trzecich. Opinię dostaje zwykle zleceniodawca, np. partner czy pracodawca, a nie wyspecjalizowany biegły.
- Ochrona przed nadużyciem. Wykresy i nagrania łatwo skopiować i opublikować w internecie, pokazać rodzinie czy użyć w konflikcie w sposób, na który osoba badana nie wyrażała zgody. Raz udostępnionego nagrania nie da się „cofnąć”.
- Ochrona metody badania. Szczegółowe zapisy, pytania i nagrania pozwalają uczyć się przeciwdziałania (countermeasures), czyli prób zakłócenia badania. Krążące w sieci materiały szkodzą wszystkim przyszłym badanym, także tym, którzy chcą rzetelnie oczyścić się z zarzutów.
- Weryfikacja i tak jest możliwa. Każdy zapis przechodzi w Instytucie kontrolę jakości przed przekazaniem wyniku. W badaniach dowodowych dokumentację przechowuje się zgodnie ze zleceniem organu i przepisami – sąd, prokuratura lub Policja mogą wtedy zażądać pełnych materiałów, które trafiają do biegłego potrafiącego je ocenić, w ramach procedury z gwarancjami procesowymi.
Innymi słowy: zleceniodawca dostaje rzetelny, sprawdzalny wynik, a surowe dane – które bez specjalistycznej analizy niewiele mówią, a mogą wyrządzić szkodę – pozostają chronione i dostępne tam, gdzie są naprawdę potrzebne.
Komu wolno przekazać wynik
Wynik badania udostępnia się wyłącznie osobom wskazanym w zgodzie osoby badanej albo organowi zlecającemu badanie (§ 13 Standardów praktyki, § 7 Kodeksu etyki). Przed wyrażeniem zgody osoba badana dowiaduje się, kto będzie odbiorcą wyniku (§ 9). W badaniach prywatnych Instytut nie przechowuje danych osobowych ani danych wrażliwych pozyskanych w toku badania – archiwizuje je wyłącznie na życzenie zleceniodawcy. W praktyce oznacza to także, że informacje o zdrowiu, życiu intymnym czy rodzinie, które padną w rozmowie przedtestowej, a nie mają związku ze sprawą, nie trafiają do opinii.
Najczęstsze błędy w czytaniu wyniku
Z doświadczenia wiemy, że wyniki badań bywają źle odczytywane, i to nie tylko przez klientów. Oto najczęstsze nieporozumienia.
„Wyszło, że kłamie, więc to zrobił.” Wynik DI dotyczy pytań w tym konkretnym teście. Jeśli pytanie brzmiało „czy zabrałeś pieniądze z szuflady?”, wynik dotyczy właśnie tego. Nie mówi, czy badany zrobił coś innego, i nie zastępuje dowodów. Bywa też, że reakcja wynika z ukrywania innej, pokrewnej informacji, np. że badany wie, kto zabrał pieniądze.
„Wynik nierozstrzygnięty to prawie jak wynik negatywny.” Nie. Wynik INC nie wskazuje ani na szczerość, ani na nieszczerość. Interpretowanie go jako „raczej winny” albo „raczej niewinny” to nadużycie.
„Badanie przesiewowe wykazało kradzież.” Wynik SR wskazuje obszar wymagający wyjaśnienia – najczęściej w dalszym badaniu skupionym na jednej sprawie.
„Egzaminator powiedział mi wynik zaraz po badaniu, więc jest ostateczny.” Wstępne omówienie to nie to samo co wynik po kontroli jakości. Pełna analiza lub kontrola jakości mogą doprowadzić do korekty.
„Brak opinii (NO) oznacza, że egzaminator coś ukrywa.” To decyzja zawodowa: egzaminator uznaje, że w danych okolicznościach nie ma podstaw do rzetelnego wniosku. To przejaw ostrożności, której należy oczekiwać.
Jeśli masz wątpliwości, jak rozumieć wynik, zapytaj egzaminatora. Ma on obowiązek wyjaśnić znaczenie użytej kategorii i jej ograniczenia.
Przy odbiorze opinii warto też sprawdzić datę badania i datę sporządzenia opinii, nazwisko egzaminatora oraz to, czy opinia odpowiada na pytania, które zostały postawione przed badaniem. Rozbieżność między zakresem zlecenia a treścią wniosków to częsty powód zastrzeżeń w sądzie.
Co z tego wynika w praktyce
- Czytaj wynik dosłownie. DI – „reakcje wskazujące na nieszczerość” – to opis reakcji, a nie wyrok.
- Wynik INC lub brak opinii (NO) to uczciwa informacja, a nie błąd egzaminatora.
- W badaniach przesiewowych wynik SR oznacza obszar do wyjaśnienia, a nie dowód.
- Ustne omówienie po badaniu jest wstępne. Wynik przechodzi jeszcze kontrolę jakości.
- Sprawdź, czy opinia zawiera nazwę techniki, pełne pytania i opis analizy. Bez tego trudno ją zweryfikować.
- Jeśli opinia ma trafić do sądu, powinna spełniać wymogi art. 200 § 2 i art. 201 k.p.k.
Najczęstsze pytania
Co znaczy wynik DI – „reakcje wskazujące na nieszczerość”?
Że reakcje na pytania dotyczące sprawy były istotnie silniejsze niż na pytania porównawcze. To opis danych fizjologicznych, a nie stwierdzenie winy. Wynik ocenia się razem z innymi informacjami.
Czym różni się wynik nierozstrzygnięty (INC) od braku opinii (NO)?
Wynik nierozstrzygnięty wynika z analizy: dane nie osiągnęły progu decyzyjnego. Odstąpienie od opinii to decyzja egzaminatora, że ze względu na okoliczności lub jakość danych nie powinien formułować wniosku.
Co oznacza SR i NSR?
To kategorie z badań przesiewowych: reakcje istotne (SR) i brak reakcji istotnych (NSR). SR oznacza, że dany obszar wymaga dalszego wyjaśnienia. Według Standardów praktyki IBW każde wskazanie w badaniu przesiewowym weryfikuje się w badaniu jednej sprawy.
Czy po wyniku nierozstrzygniętym można powtórzyć badanie?
Tak, często jest to rozsądne. Warto wcześniej przeanalizować przyczynę, np. niejasne pytania, zmęczenie czy stan zdrowia, i ustalić z egzaminatorem dogodny termin.
Czy opinia z badania musi zawierać pytania testowe?
Rzetelna opinia powinna zawierać pełne brzmienie pytań relewantnych i porównawczych. Bez nich nie da się ocenić, czego dotyczył wynik, ani odtworzyć analizy.
Dlaczego nie dostanę poligramów z badania?
Poligramy to dane wrażliwe, które bez specjalistycznej analizy łatwo źle odczytać lub wykorzystać przeciwko osobie badanej. Opinia zawiera wynik analizy i informacje pozwalające ją zweryfikować, a poligramy wydaje się wyłącznie na polecenie sądu, prokuratury lub Policji.
Kto może otrzymać wynik badania?
Wyłącznie osoby wskazane w zgodzie osoby badanej albo organ, który zlecił badanie. Informacje niezwiązane ze sprawą nie są ujawniane.
Źródła
- Instytut Badań Wariograficznych, Standardy praktyki badań wariograficznych (wersja 2.0), § 9, 10, 12, 13, 15, 16 i 17.
- Instytut Badań Wariograficznych, Kodeks etyki egzaminatora badań wariograficznych, § 7 i 9.
- Kodeks postępowania karnego (art. 7, art. 200, art. 201), tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 490: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20260000490
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO), art. 5 ust. 1 lit. c.
Badania w Instytucie prowadzimy według Standardów praktyki IBW, opartych na badaniach omawianych w bazie Badania naukowe, i Kodeksu etyki. Skuteczność do 95% – górna granica dla testów jednozagadnieniowych, przy zachowaniu norm i procedur badania.
Zgłoś uwagę do artykułuBłąd, pytanie albo źródło do dodania – wiadomość trafi do redakcji
Zauważyłeś błąd, masz pytanie albo źródło, które warto dodać? Napisz – wiadomość trafi bezpośrednio do redakcji. Uwagi nie są publikowane na stronie.
Dziękujemy – uwaga trafiła do redakcji
Numer zgłoszenia:
Jeśli podałeś e-mail, wyślemy potwierdzenie i – gdy będzie potrzebna – odpowiedź redakcji.
