Koncepcja zróżnicowanego znaczenia (Differential salience)

Artykuł opublikowany w Biuletynie IBW nr 2/2019 (II kwartał 2019). Historia wydań

Sens koncepcji zróżnicowanego znaczenia

Podwaliną do powstania koncepcji zróżnicowanego znaczenia (Differential salience) jest następujący fakt: nie istnieje charakterystyczna, unikatowa reakcja przypisana tylko i wyłącznie do kłamania; nie można zidentyfikować kłamstwa na podstawie jednej, choćby najbardziej skomplikowanej, reakcji fizjologicznej, emocji, symptomu¹. Zamiast szukać charakterystycznej reakcji kłamcy, korzystniej jest badać: na co zwraca on większą uwagę, jaki bodziec jest postrzegany przez niego jako istotny.

Kiedy osoba kłamiąca odpowiada na pytania, to pewnym z nich przypisuje większe znaczenie, a innym mniejsze – dzieje się tak, gdyż niektóre rzeczy (składniki pytania) są wyjątkowe na tle innych. Owo znaczenie, istotność, można określić poprzez pomiar reakcji fizjologicznych, te z kolei są efektem oceny poznawczej dokonywanej przez kłamcę, jego pamięci, doświadczeń behawioralnych².

Abstrahując od badań wariografem, znaczenie, istotność (salience) to termin obejmujący rozległe obszary funkcjonowania człowieka: pamięć, uwagę, pragmatykę mowy, konteksty społeczne, poznawcze… Sam termin salient jest bardzo zbliżony do: „wybitnego”, „rzucającego się w oczy”³, względnie do: „wyraźnego”⁴ lub „głównego” albo „najbardziej zauważalnego”⁵.

Reasumując znaczenie powyższych synonimów: koncepcja zróżnicowanego znaczenia dotyka materii bodźców, które z jakiegoś powodu są uderzające i wywołują znaczące reakcje fizjologiczne. Taki bodziec może być: groźny – jak przykładowo czyjś wygląd może być groźny, zaskakujący – jak zaskakująca może być fabuła powieści, czy też skomplikowany – jak niektóre okoliczności. Istotne jest to, że w danym momencie jeden bodziec jest bardziej wyraźny dla danego człowieka.

Zobacz też: Bodziec oddziałujący na organizm a reakcja fizjologiczna

Zróżnicowana istotność a wykrywanie kłamstw

Wśród pierwszych modeli oszustwa, w których „istotność” pojawiła się jako jeden z elementów, były modele zaproponowane w 2005 roku przez zespół J. Vendemii – w pracach Vendemii, Buzana, Green i Schillaciego oraz Vendemii, Buzana i Simon-Dack⁶.

Pomijając dość skomplikowane sprzężenia pomiędzy pozostałymi elementami tych modeli, „istotność” powiązana została bezpośrednio z⁷:

• emocjami,
• uwagą,
• pamięcią.

Natomiast nie została powiązana w sposób bezpośredni przykładowo z modułami pobudzenia czy podejmowania decyzji. Istotność wpływa na emocje, które z kolei są sprzężone z pobudzeniem, podobnie istotność wpływa na uwagę, sprzężoną z decyzjami; istotność jest efektem pamięci danej osoby.

W 2007 roku Offe i Offe stwierdzili, że podczas testu pytań porównawczych (CQT – Comparison Question Test) pewne pytania będą miały większe znaczenie niż inne dla osób niewinnych, i odwrotnie dla osób ukrywających coś – czego miarą są właśnie reakcje fizjologiczne⁸.

Schemat reakcji osoby kłamiącej wygląda w uproszczeniu w następujący sposób⁹:

1. Osoba ta zwraca uwagę na bodziec będący dla niej zagrożeniem, względnie związany z kwestią stanowiącą zagrożenie.
2. Autonomiczny układ nerwowy indukuje reakcję fight-flight, czyli „walcz albo uciekaj”.
3. Bieżące zachowanie jest powstrzymywane.

Dla badania wariografem nie jest ważne, jaka konkretnie emocja się pojawiła – nie musi to być strach, choć pojawia się on zapewne najczęściej; najważniejsze jest to, że bodziec został uznany za znaczący z punktu widzenia badanego, jego celów i doświadczeń.

Ocena poznawcza, będąca pierwszym etapem procesu reakcji, może odbywać się na poziomie nieświadomym, co przykładowo często przytrafia się kierowcom, którzy „niemal cudem” unikają wypadków; w umyśle człowieka istnieją więc mechanizmy „patrolujące” to, co się wokół niego dzieje, i wychwytujące bodźce.

Kiedy już bodziec zostanie wychwycony, powstają emocje – co w praktyce może wyglądać na jedno, gdyż dzieje się tak błyskawicznie. Nawiasem mówiąc, detekcja będąca celem badania wariografem nie musi dosłownie dotyczyć „kłamców”. Badany może mieć jak najlepsze intencje, ale kiedy pojawi się niespójność pomiędzy celami wyznaczonymi przez przykładowo pracodawcę – ujętymi odpowiednio w pytaniach – a przeszłością badanego (niekoniecznie negatywną z obiektywnego punktu widzenia), to badany może zacząć odczuwać takie emocje, jak: złość, irytacja, zakłopotanie, żal. Wariograf zarejestruje wówczas reakcje, które egzaminator powinien wyjaśnić z badanym, zanim sformułuje wnioski.

Zobacz też: Emocje i procesy poznawcze u osoby badanej wariografem

Test CQT a koncepcja zróżnicowanego znaczenia

Podczas testu pytań porównawczych (kontrolnych) zadawane są trzy rodzaje pytań: kontrolne (porównawcze), krytyczne (relewantne) i obojętne (neutralne). Zasadniczo do wnioskowania konieczne jest porównanie reakcji na pytania kontrolne i krytyczne¹⁰:

• jeżeli badany silniej reaguje na pytania krytyczne, czyli dotyczące badanej sprawy, wynik wskazuje na reakcje charakterystyczne dla nieprawdomówności,
• jeżeli badany silniej reaguje na pytania kontrolne, czyli dotyczące innej kwestii, ale także problematyczne, wywołujące konflikt wewnętrzny, to przyjmuje się, iż jest prawdomówny.

Jeżeli różnice nie są wystarczająco wyraźne, wynik uznaje się za nierozstrzygający. Kluczową kwestią jest konstrukcja pytań kontrolnych, gdyż krytyczne dotyczą najważniejszych okoliczności badanego czynu i są niejako narzucone.

Pytania kontrolne, czyli porównawcze, formułuje się na dwa sposoby¹¹:

1. Typ pytań z prawdopodobnym kłamstwem: PLC – Probable Lie Comparison – badany zaznajamia się z instruktażem egzaminatora, iż są to pytania służące do oceny: profilu badanego i weryfikowanego problemu. Badany informowany jest również, iż kłamstwo na jakiekolwiek pytanie spowoduje negatywny wynik egzaminu. Pytania kontrolne nie dotyczą bezpośrednio sprawy, dlatego istnieje ryzyko, iż nie będą stanowiły odpowiednio silnego bodźca, na który reakcja mogłaby być porównywana z reakcją na pytania krytyczne. Z tego względu egzaminator zniechęca badanego do pełnych przyznań w odpowiedzi na te pytania, czego konsekwencją są wątpliwości badanego – przykładowo: „Czy udzieliłem satysfakcjonującej odpowiedzi?”, „Czy nie zataiłem czegoś?”. Tego typu tok myślenia wywoła reakcję fizjologiczną, gdyż egzaminowany zacznie przywiązywać dużą wagę, istotność, do kwestii poruszanych w pytaniach i – chcąc być spójnym – zacznie reagować mocniej. Jeżeli ta reakcja będzie silniejsza niż na pytania krytyczne, przemawia to za prawdomównością w badanej sprawie.

2. Typ pytań ukierunkowanych: DLC – Directed Lie Comparison – ten typ pytań kontrolnych stosuje się m.in. wobec osób, w przypadku których istnieje podejrzenie, iż znają mechanizm wnioskowania na pytaniach PLC. Podczas zadawania pytań DLC egzaminowany ma, na polecenie egzaminatora, odpowiedzieć wbrew temu, co faktycznie myśli, czyli intencjonalnie skłamać. Osoba nieszczera w sprawie zasadniczej zlekceważy pytania DLC, w przeciwieństwie do osoby prawdomównej, która będzie musiała dokonać dodatkowego wysiłku poznawczego, angażując się w odpowiedź, będącą dla niej czymś nienaturalnym.

Ciążenie zagadnienia krytycznego (RIG)

Koncepcję siły RIG (Relevant Issue Gravity) opisał Avital Ginton w 2009 roku na łamach czasopisma „Polygraph”¹²: w momencie zadawania pytania krytycznego (relewantnego) egzaminowany koncentruje się na nim w jakimś stopniu; stopień ten jest tym wyższy, im bodziec jest dla niego bardziej znaczący.

Podobnie: im bardziej jest skoncentrowany na danym zagadnieniu, tym trudniej jest odwrócić jego uwagę. Siła RIG jest tym wyższa, im silniejszych „przynęt” trzeba użyć, aby oderwać badanego od kwestii, na której się skoncentrował. U osób kłamiących siła RIG jest przeciętnie większa niż u osób mówiących prawdę, dlatego trudniej przyciągnąć ich uwagę do pytań porównawczych¹³.

Przynętami mogą być najróżniejsze pytania kontrolne. Im więcej czasu upłynęło od czynu, lub im mniej zdarzeń powiązanych z tym czynem nastąpiło w międzyczasie, tym siła RIG będzie mniejsza. Przemawia to za tym, by badanie wariograficzne nie było niepotrzebnie odkładane – nie tylko ze względu na uwarunkowania prawne, ale i na skuteczność. Z drugiej strony badanie nie powinno odbywać się bezpośrednio po zdarzeniu będącym przedmiotem śledztwa (np. tego samego dnia) ani tuż po przesłuchaniu. Ginton wskazuje, że wtedy RIG jest zbyt silny u każdego badanego – także niewinnego – co wywołuje efekt sufitu i utrudnia rozróżnienie osób prawdomównych od nieprawdomównych, zwiększając ryzyko błędów fałszywie pozytywnych¹².

Test szczytu napięcia i jego modyfikacje a koncepcja zróżnicowanego znaczenia

Test szczytu napięcia ukierunkowany jest na ekspozycję szczegółów przestępstwa. Badanemu zadawane są pytania ściśle związane z czynem zabronionym i badana jest reakcja na poszczególne warianty odpowiedzi; przykładowo mogą być wymieniane kolory narzędzia zbrodni – wplecione w pytanie – i badane jest to, przy którym pytaniu badany zareaguje najmocniej. Efekty takiego testu można zintensyfikować, prezentując przedmioty egzaminowanemu.

Podczas testu ukrytej informacji (CIT – Concealed Information Test) badanemu prezentowane są dwa typy przedmiotów lub informacji:

• klucze – czyli przedmioty obecne na miejscu przestępstwa (szczegóły znane sprawcy),
• folie – czyli przedmioty, które nie były obecne w rzeczonym miejscu (bodźce kontrolne).

Dla osoby niewinnej bodźce kontrolne powinny być tak samo istotne jak klucze. Dla osoby znającej szczegóły zdarzenia klucze będą z reguły istotniejsze, czyli wywołujące silniejsze reakcje¹⁴.

Zobacz też: Concealed Information Test (Guilty Knowledge Test)

Test Istotne/Nieistotne R-I (Relevant/Irrelevant) a koncepcja zróżnicowanego znaczenia

Podczas tego testu badany, odpowiadając na pytania „Istotne”, ma z założenia zareagować mocniej niż na pytania „Nieistotne”. Pytania istotne to oczywiście pytania krytyczne – związane ze sprawą. Zasady wnioskowania w tym teście więc bezpośrednio nawiązują do koncepcji zróżnicowanego znaczenia. Nawet w przypadku, gdyby badany ukrywał jakieś szczegóły odnośnie pytań nieistotnych, to są one mniej ważne niż te związane z pytaniami istotnymi, ze względu na odmienny poziom zagrożenia, troski lub znaczenia, które reprezentują.

Więcej o tym, jak w praktyce przebiega badanie i jak dobiera się pytania, przeczytasz w artykule Na czym polega badanie wariografem?, a o aktualnych badaniach nad metodą – w dziale badania naukowe.

Nota redakcyjna (2026): Tekst pochodzi z Biuletynu IBW 2/2019. Poprawiono pisownię nazwisk (Green zamiast „Greek”, Simon-Dack), nazwę testu CQT (test pytań porównawczych, a nie „pytań krytycznych”) i CIT (test ukrytej informacji), usunięto wewnętrzną sprzeczność dotyczącą powiązania „istotności” z emocjami, sprecyzowano opis koncepcji RIG (u osób kłamiących siła RIG jest większa; zbyt krótki odstęp od zdarzenia daje efekt sufitu) oraz zastąpiono sformułowanie „uznawany jest za winnego” opisem wyniku badania. Dodano odwołania do publikacji źródłowych (NRC 2003, Offe i Offe 2007, Ginton 2009/2019). Senter i współautorzy (2010) zaproponowali termin differential salience jako określenie godzące teorię i terminologię z tradycyjnym pojęciem „nastawienia psychologicznego” (psychological set)⁷. Według metaanalizy APA z 2011 r. zwalidowane techniki jednozagadnieniowe osiągają łącznie ok. 89% trafności przy ok. 11% wyników nierozstrzygających – żadna metoda nie jest nieomylna¹⁵.