Przejdź do treści
[email protected] Bezpłatne konsultacje451 537 510 Umawianie terminów796 008 905
22 379 03 77

Strona główna / Publikacje / Badania wariografem w Polsce

Badania wariografem w Polsce

Etyka egzaminatora wariograficznego według APA – czego może oczekiwać klient

Tematyczne omówienie Kodeksu etyki APA i powiązanych zapisów Standards of Practice: pieniądze a wynik, rzetelny raport, reklama i kwalifikacje, poufność, granice pytań i unikanie podwójnych ról.

Udostępnij Zgłoś uwagę
Etyka egzaminatora wariograficznego według APA – czego może oczekiwać klient

Badanie wariograficzne (poligraficzne) to sytuacja wyjątkowej asymetrii. Osoba badana mówi o sprawach trudnych, często intymnych. Zleceniodawca liczy na konkretny wynik. Egzaminator ma dostęp do informacji i władzę interpretacji, której druga strona nie jest w stanie łatwo sprawdzić. Dlatego etyka zawodowa jest tu równie ważna jak technika. Kodeks etyki American Polygraph Association (APA) to dokument krótki, ale treściwy. Uzupełniają go zapisy Standards of Practice. W tym artykule omawiamy je tematycznie, własnymi słowami, i pokazujemy, co z nich wynika dla klienta w Polsce.

W skrócie

  • Wynagrodzenie nie może zależeć od wyniku. Egzaminator nie może też zmieniać ceny po badaniu ani przyjmować prezentów mających wpłynąć na opinię.
  • Raport ma być rzetelny, bezstronny i obiektywny. Świadome wydanie fałszywego lub wprowadzającego w błąd raportu to poważne naruszenie.
  • Reklama nie może wprowadzać w błąd. Kto powołuje się na członkostwo w APA, musi podać jego kategorię.
  • Informacje niezwiązane ze sprawą pozostają poufne. Wynik trafia tylko do osób wskazanych w zgodzie.
  • Nie zadaje się pytań o religię, poglądy polityczne, orientację seksualną ani rasę, chyba że mają związek z konkretną sprawą.
  • Egzaminator nie łączy ról. Wobec jednej osoby badanej występuje tylko w jednej roli zawodowej.

Uwaga: Tekst jest omówieniem i komentarzem, a nie tłumaczeniem Kodeksu etyki APA. Oryginał w wersji z 4 września 2021 r. znajdziesz w źródłach.

Dlaczego etyka w wariografii ma znaczenie praktyczne

Etyka zawodowa kojarzy się z ogólnikami. W badaniach wariograficznych ma jednak bardzo konkretny wymiar. Badanie opiera się na reakcjach fizjologicznych, na które wpływa to, jak badany postrzega sytuację. Egzaminator, który jest stronniczy, zastrasza badanego albo z góry „wie”, jaki będzie wynik, może zniekształcić zapis. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy wszystkie czujniki działają prawidłowo. Etyka jest więc warunkiem trafności, a nie tylko dodatkiem do niej.

Kodeks APA obowiązuje członków stowarzyszenia. Jego naruszenie może skutkować postępowaniem, upomnieniem, zawieszeniem lub wykluczeniem. Dla klienta spoza USA kodeks jest przede wszystkim punktem odniesienia: pokazuje, jakich zachowań może oczekiwać od profesjonalisty i co powinno go zaniepokoić.

Świadoma zgoda – fundament, od którego wszystko się zaczyna

Choć kodeks etyki APA nie poświęca zgodzie osobnego punktu, standardy praktyki traktują ją jako warunek każdego badania. Egzaminator musi uzyskać świadomą zgodę osoby badanej przed testem. APA zaleca, by nastąpiło to dopiero po wyjaśnieniu przebiegu badania: jakie czujniki zostaną założone, czy rozmowa będzie nagrywana, jakie tematy zostaną poruszone, czego oczekuje się od badanego i komu zostaną przekazane informacje oraz wynik.

Z etycznego punktu widzenia to coś więcej niż formalność. Zgoda wyrażona bez wiedzy o tym, na co się zgadzamy, jest pusta. Badany, który dowiaduje się w połowie rozmowy, że wynik trafi do pracodawcy albo do partnera, a nie tylko do niego, ma prawo poczuć się oszukany. Taka sytuacja podważa też wartość samego badania, bo zmienia stan emocjonalny badanego.

W Polsce zgoda ma dodatkowo znaczenie prawne. Badanie jest dobrowolne, a badany może je przerwać w każdej chwili, bez podawania przyczyny. Nikt nie może być zmuszony do badania przez pracodawcę, partnera czy członka rodziny. Nacisk, groźba albo obietnica w zamian za zgodę to sygnały, że coś jest nie tak. Rzetelny egzaminator w takiej sytuacji odmówi przeprowadzenia badania.

Pieniądze i wynik: dlaczego nikt nie może „zagwarantować” wyniku

Najbardziej praktyczne zapisy kodeksu dotyczą wynagrodzenia. Członek APA nie może przyjmować opłat, napiwków ani prezentów, które miałyby wpłynąć na jego opinię, decyzję lub raport. Nie może ustalać ceny zależnej od wyniku badania. Nie może też zmienić ceny w związku z wydaną opinią.

W praktyce oznacza to kilka rzeczy:

  • Nie ma „opłaty za sukces”. Oferta typu „zapłacisz tylko, jeśli wynik będzie pozytywny” jest z punktu widzenia etyki zawodowej nie do przyjęcia. Tworzy ona dla egzaminatora finansowy interes w określonym wyniku.
  • Nie ma dopłat ani rabatów po fakcie. Cena jest znana przed badaniem i nie zależy od tego, co wyjdzie.
  • Nie ma gwarancji wyniku. Kodeks nie zawiera osobnego zdania o „gwarancji”. Wynika to jednak wprost z jego logiki. Skoro wynagrodzenie nie może zależeć od wyniku, a raport ma opisywać to, co wykazały dane, nikt rzetelny nie może z góry obiecać, że badany „przejdzie” badanie.

Ta zasada chroni obie strony. Osoba fałszywie oskarżona, która chce się oczyścić, powinna wiedzieć, że wynik zależy od danych, a nie od wysokości zapłaty. Zleceniodawca, który chce poznać prawdę, powinien wiedzieć, że egzaminator nie ma powodu, by mu schlebiać. W Instytucie Badań Wariograficznych ceny są publiczne i znane przed badaniem. Znajdziesz je w cenniku. Standardy praktyki Instytutu dodają, że niedopuszczalne jest dostosowywanie wyniku do oczekiwań zleceniodawcy.

Warto też pamiętać o realnych granicach metody. Rzetelnie przeprowadzone badanie zwalidowaną techniką osiąga skuteczność do 95%. To wysoki wynik, ale nie 100%. Kto obiecuje pewność, obiecuje coś, czego nie da żadna metoda.

Rzetelny raport

Kodeks APA wymaga, by każdy raport był „a factual, impartial, and objective account” – rzeczowym, bezstronnym i obiektywnym opisem informacji uzyskanych w badaniu oraz wniosku egzaminatora opartego na analizie danych. Członek APA nie może świadomie przedstawić, ani pozwolić swoim pracownikom przedstawić, raportu fałszywego lub wprowadzającego w błąd.

Na czym może polegać wprowadzenie w błąd? Nie tylko na zmianie wyniku. Także na pominięciu istotnych zastrzeżeń, np. że badany był bardzo zmęczony albo że zapis był zakłócony. Na przedstawieniu wyniku nierozstrzygającego jako „raczej prawdomówny”. Na opisaniu badania przesiewowego tak, jakby było diagnostycznym. Albo na nadaniu wynikowi mocy, której nie ma, np. pisząc „badanie wykazało, że X nie popełnił czynu”. Rzetelny raport mówi, co pokazały dane, i nic ponad to.

Standardy praktyki dodają wymóg neutralności w trakcie samego badania. Egzaminator nie może okazywać ani wyrażać nastawienia co do prawdomówności badanego przed zakończeniem testów. To zasada chroniąca nie tylko badanego, ale i wiarygodność wyniku.

Reklama i kwalifikacje

Kodeks zabrania świadomego publikowania fałszywych lub wprowadzających w błąd informacji i reklam dotyczących APA lub zawodu egzaminatora. Członek nie może fałszywie przedstawiać swojej kategorii członkostwa, wykształcenia, licencji ani certyfikatów. Każda reklama, która powołuje się na członkostwo w APA, musi podawać jego kategorię.

Ten ostatni wymóg jest mało znany, a bardzo przydatny dla klientów. APA ma kilka kategorii członkostwa, a różnią się one wymaganiami. Statut przewiduje m.in. kategorię członka stowarzyszonego (Associate) dla absolwentów podstawowego kursu wariograficznego i kategorię członka (Member), do której trzeba m.in. przeprowadzić co najmniej 200 badań terenowych technikami zwalidowanymi i mieć wykształcenie wyższe. Ogólne hasło „członek APA” bez kategorii nie spełnia wymogu kodeksu.

Z perspektywy polskiego klienta warto rozróżniać trzy rodzaje deklaracji:

  1. Członkostwo w organizacji – można o nie zapytać i poprosić o podanie kategorii.
  2. Ukończenie szkoły akredytowanej – dotyczy kształcenia egzaminatora, a nie ośrodka, w którym pracuje.
  3. Stosowanie standardów organizacji jako wzorca – to deklaracja o sposobie pracy, a nie o certyfikacji.

Te trzy rzeczy często są mylone w reklamach. Przykładowo Standardy praktyki IBW są oparte m.in. na Standards of Practice APA, ale same wyraźnie zastrzegają, że nie stanowią certyfikacji ani akredytacji udzielonej przez APA. Takiej przejrzystości warto oczekiwać od każdego ośrodka.

Poufność i informacje niezwiązane ze sprawą

W rozmowie przedtestowej badany często mówi więcej, niż wymaga sprawa: o zdrowiu, rodzinie, długach, przeszłości. Kodeks APA zabrania ujawniania komukolwiek informacji osobistych uzyskanych w trakcie badania, które nie mają związku ze sprawą i mogłyby badanego zawstydzić, chyba że wymaga tego prawo. Standardy praktyki dodają ogólny obowiązek poufności do czasu uzyskania zgody badanego i ograniczają przekazywanie wyniku do osób wymienionych w podpisanej zgodzie.

W polskim porządku prawnym te zasady pokrywają się z RODO, zwłaszcza z zasadą minimalizacji danych i ograniczenia celu. Praktyczny wniosek dla klienta jest taki, że przed badaniem warto przeczytać, kto otrzyma wynik. W sprawach partnerskich czy rodzinnych to szczególnie ważne. Zgoda na przekazanie wyniku partnerowi to coś innego niż zgoda na przekazanie całej treści rozmowy.

Standardy APA wymagają też, by egzaminator chronił dokumentację przed utratą, nieuprawnionym dostępem i niewłaściwym wykorzystaniem. Nie powinien też przekazywać pytań i zapisów osobom, które mogłyby ich użyć, by w przyszłości „przygotować się” do oszukania badania.

Granice pytań

Badanie składa się z kilku rodzajów pytań. Pytania relewantne (krytyczne) dotyczą badanej sprawy, a pytania porównawcze (kontrolne) dają punkt odniesienia dla reakcji. Wszystkie omawia się z badanym przed testem. Jeden z zapisów kodeksu wyznacza tematy, o które nie wolno pytać.Pytania nie mogą dotyczyć działalności, przynależności ani przekonań w sprawach religii, polityki, orientacji seksualnej czy rasy, chyba że ma to związek z konkretną sprawą. To zasada szczególnie ważna w badaniach przesiewowych pracowników i kandydatów. Pracodawca może chcieć sprawdzić uczciwość wobec firmy, ale nie światopogląd kandydata.

Wyjątek „związku ze sprawą” trzeba czytać wąsko. Jeśli badanie dotyczy np. konkretnego aktu przemocy motywowanego nienawiścią, pytanie o udział w tym zdarzeniu jest uzasadnione. Ogólne pytanie o poglądy już nie. Zawsze pytamy o zachowanie, a nie o przekonania.

Jedna rola wobec jednej osoby

Kodeks zobowiązuje egzaminatorów, którzy mają różne uprawnienia zawodowe, do unikania podwójnych ról wobec badanych. Wobec jednej osoby mają występować tylko w jednej roli. Przykład: egzaminator jest też psychoterapeutą. Nie powinien badać wariografem osoby, którą prowadzi w terapii. Egzaminator, który jest jednocześnie detektywem prowadzącym tę samą sprawę, również powinien zastanowić się, czy może zachować bezstronność.

Kodeks APA nie używa tu słowa „konflikt interesów”, ale o to w istocie chodzi. Podobnie jak zasady dotyczące wynagrodzenia, zakaz łączenia ról ma zapobiec sytuacji, w której egzaminator ma inny interes niż rzetelna ocena danych. Pokrewny wymóg ujawniania źródeł finansowania i potencjalnych konfliktów interesów zawierają standardy badawcze APA, dotyczące publikacji naukowych. W Kodeksie etyki Instytutu Badań Wariograficznych brak konfliktu interesów jest jedną z dziesięciu podstawowych zasad.

Badania „na pokaz” i zgodność z prawem

Dwa kolejne zapisy łączą etykę z praktyką. Po pierwsze, członek APA nie może przeprowadzić badania, jeśli ma powody sądzić, że służy ono obejściu prawa. Po drugie, standardy praktyki zabraniają wydawania opinii o prawdomówności na podstawie badań przeprowadzanych publicznie, np. w programach telewizyjnych. Rekonstrukcje badań muszą być wyraźnie przedstawione widzom jako rekonstrukcje.

Ten drugi zapis ma znaczenie w czasach, gdy „test wykrywacza kłamstw” jest popularnym elementem programów rozrywkowych i nagrań w internecie. Studio telewizyjne, kamera, publiczność i presja widowni to warunki, w których nie da się przeprowadzić rzetelnego badania. Wynik takiego „testu” nie jest opinią w rozumieniu standardów zawodowych.

W Polsce dochodzi jeszcze wymóg zgody. W postępowaniu karnym badanie może się odbyć wyłącznie za zgodą badanego (art. 192a § 2 i art. 199a k.p.k.). W sprawach prywatnych i pracowniczych badanie jest dobrowolne, a badany może je przerwać w każdej chwili.

Nadzór i skargi

Kodeks APA przewiduje, że naruszenie kodeksu lub standardów praktyki może skutkować postępowaniem i sankcjami: od upomnienia, przez zawieszenie, po wykluczenie. Członkowie i kandydaci mają też obowiązek mówić prawdę we wszystkich pisemnych kontaktach ze stowarzyszeniem.

Dla polskiego klienta praktyczne pytanie brzmi: gdzie złożyć skargę? Jeśli egzaminator jest członkiem organizacji zawodowej, można zwrócić się do niej. Jeżeli badanie zlecono w ośrodku, który ma własne procedury, warto z nich skorzystać. W IBW zgłoszenia rozpatruje Komisja ds. Etyki i Standardów Badań, a procedurę opisują Standardy praktyki.

Warto pamiętać, że skarga nie jest jedynym narzędziem. Jeśli masz wątpliwości przed badaniem, zadaj pytania wprost: o kwalifikacje, cenę, sposób przekazania wyniku i zakres pytań. Rzetelny egzaminator odpowie na nie bez wahania. Unikanie odpowiedzi albo presja, by podpisać zgodę bez czytania, to wystarczający powód, by zrezygnować z badania.

Co z tego wynika w praktyce

  • Zapytaj o cenę przed badaniem i upewnij się, że nie zależy ona od wyniku.
  • Traktuj obietnice „gwarantowanego wyniku” i „100% pewności” jako sygnał ostrzegawczy.
  • Jeśli egzaminator powołuje się na członkostwo w organizacji, poproś o kategorię członkostwa i nazwę ukończonej szkoły.
  • Przeczytaj w zgodzie, kto otrzyma wynik. Informacje niezwiązane ze sprawą nie powinny trafić do raportu.
  • Nie godź się na pytania o religię, poglądy czy orientację, jeśli nie mają związku ze sprawą.
  • Nie traktuj „testów” z programów rozrywkowych jako wiarygodnych badań.

Najczęstsze pytania

Czy egzaminator może zagwarantować wynik badania?

Nie. Wynagrodzenie nie może zależeć od wyniku, a raport musi opisywać to, co wykazały dane. Rzetelnie przeprowadzone badanie osiąga skuteczność do 95%, ale żadna metoda nie daje pewności.

Czy cena badania może zależeć od wyniku?

Według Kodeksu etyki APA nie. Członek APA nie może ustalać opłaty zależnej od wyniku ani zmieniać ceny w związku z wydaną opinią.

Jak sprawdzić, czy egzaminator jest członkiem APA?

Kodeks APA wymaga, by reklama powołująca się na członkostwo podawała jego kategorię. Warto poprosić o tę informację i sprawdzić ją w wyszukiwarce członków na stronie APA.

Czy podczas badania mogą paść pytania o religię lub poglądy?

Kodeks APA zabrania pytań o religię, politykę, orientację seksualną czy rasę, chyba że mają związek z konkretną sprawą. Pytania dotyczą zachowań, a nie przekonań.

Czy egzaminator może przekazać wynik mojemu pracodawcy bez zgody?

Nie. Wynik trafia wyłącznie do osób wskazanych w podpisanej zgodzie albo do organu, który zlecił badanie, np. sądu.

Czy „test wariografem” w telewizji jest prawdziwym badaniem?

Według standardów APA egzaminator nie może wydawać opinii o prawdomówności na podstawie badań przeprowadzanych publicznie. Takie pokazy mają charakter rozrywkowy lub demonstracyjny.

Źródła

  1. American Polygraph Association, „Code of Ethics” (obowiązuje od 4 września 2021 r.): https://www.polygraph.org/docs/Code_of_Ethics_effective_September_4_2021_final.pdf; strona: https://www.polygraph.org/code_of_ethics.php
  2. American Polygraph Association, „Standards of Practice” (nowelizacja z 23 sierpnia 2024 r., poprawki redakcyjne z października 2025 r.), pkt 1.2, 1.4, 1.6, 1.7.9 i 1.8.5: https://www.polygraph.org/docs/APA_STANDARDS_OF_PRACTICE_amended_23_August_2024_with_housekeeping_10-22-25.pdf
  3. American Polygraph Association, „Bylaws” (z poprawkami obowiązującymi od marca 2024 r.), art. 3 – kategorie członkostwa: https://www.polygraph.org/docs/BYLAWS_with_edits_effective_MARCH_2024_updated_3-14-25.pdf
  4. American Polygraph Association, „APA Research Standards” (11 marca 2011 r.): https://www.polygraph.org/apa_research_standards.php
  5. Instytut Badań Wariograficznych, Kodeks etyki egzaminatora i Standardy praktyki (wersja 2.0).

Badania w Instytucie prowadzimy według Standardów praktyki IBW, opartych na badaniach omawianych w bazie Badania naukowe, i Kodeksu etyki. Skuteczność do 95% – górna granica dla testów jednozagadnieniowych, przy zachowaniu norm i procedur badania.

Zgłoś uwagę do artykułuBłąd, pytanie albo źródło do dodania – wiadomość trafi do redakcji

Zauważyłeś błąd, masz pytanie albo źródło, które warto dodać? Napisz – wiadomość trafi bezpośrednio do redakcji. Uwagi nie są publikowane na stronie.

Rodzaj uwagi *

Badanie prywatne w Instytucie Badań Wariograficznych

Gabinety w każdym mieście wojewódzkim · badanie zwykle w 3–5 dni od zamówienia · wynik omawiany na miejscu · kontrola jakości każdego badania.

Rezerwacja badania

Umów badanie wariografem

  • badanie zwykle w 3–5 dni od zamówienia
  • wynik omawiany na miejscu
  • kontrola jakości każdego badania
  • pełna poufność

Zamów oddzwonienie

Zostaw numer – oddzwoni ekspert IBW, odpowie na pytania i pomoże wybrać gabinet oraz termin. Bezpłatnie i poufnie, potwierdzenie przyjdzie SMS-em.