Przejdź do treści
[email protected] Bezpłatne konsultacje451 537 510 Umawianie terminów796 008 905
22 379 03 77

Strona główna / Badania naukowe / Oczy nie zdradzają kłamstwa: wykrywanie kłamstwa a programowanie neurolingwistyczne – tłumaczenie badania (Wiseman i in., 2012)

Oczy nie zdradzają kłamstwa: wykrywanie kłamstwa a programowanie neurolingwistyczne – tłumaczenie badania (Wiseman i in., 2012)

Pełne tłumaczenie na język polski artykułu: The Eyes Don’t Have It: Lie Detection and Neuro-Linguistic Programming

Autorzy: Richard Wiseman (School of Psychology, University of Hertfordshire, Wielka Brytania), Caroline Watt (Psychology Department, The University of Edinburgh, Wielka Brytania), Leanne ten Brinke (Department of Psychology, University of British Columbia, Kanada), Stephen Porter (Department of Psychology, University of British Columbia, Kanada), Sara-Louise Couper (Psychology Department, The University of Edinburgh, Wielka Brytania), Calum Rankin (Psychology Department, The University of Edinburgh, Wielka Brytania)

Rok: 2012. Źródło: PLOS ONE, 7(7), e40259 (artykuł badawczy). Redaktor: Markus Lappe (University of Muenster, Niemcy).

DOI: 10.1371/journal.pone.0040259 · PMC: PMC3394779

Licencja: © 2012 Wiseman i in. Artykuł udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa (CC BY), która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i reprodukcję w dowolnym medium pod warunkiem właściwego wskazania autora i źródła. W artykule nie wskazano numeru wersji licencji; polski tekst licencji CC BY (wersja 4.0).

Tłumaczenie: Adam Rangotis. Tłumaczenie nie zostało zatwierdzone przez autorów; autorzy ani wydawca nie popierają Instytutu ani jego usług. Wprowadzone zmiany: przekład na język polski; podział na akapity, śródtytuły i wyróżnienia redakcyjne IBW.

Streszczenie IBW

Poniższe streszczenie zostało przygotowane przez Instytut Badań Wariograficznych i nie jest częścią oryginalnej publikacji.

Richard Wiseman, Caroline Watt i współpracownicy z uczelni brytyjskich i kanadyjskiej przeprowadzili trzy badania sprawdzające popularne w środowisku programowania neurolingwistycznego (NLP) twierdzenie, że spojrzenie w górę i w prawo zdradza kłamstwo, a spojrzenie w górę i w lewo – mówienie prawdy. W Badaniu 1 zakodowano ruchy gałek ocznych 32 praworęcznych uczestników kłamiących i mówiących prawdę w wywiadach nagrywanych na wideo; nie stwierdzono różnic zgodnych z przewidywaniami NLP.

W Badaniu 2 uczestnicy zapoznani z „metodą NLP” nie oceniali prawdomówności nagranych osób trafniej ani z większą pewnością niż grupa kontrolna. W Badaniu 3, na materiale 52 nagrań konferencji prasowych z apelami o odnalezienie zaginionych krewnych (sytuacje o wysokiej stawce), również nie znaleziono różnic w kierunkach spojrzeń między osobami kłamiącymi i mówiącymi prawdę. Autorzy konkludują, że wyniki nie wspierają twierdzeń NLP i że opieranie ważnych decyzji na takich wskazówkach jest nieodpowiedzialne.

Najważniejsze tezy

  • Praktycy programowania neurolingwistycznego (NLP) twierdzą, że spojrzenie w górę i w prawo zdradza kłamstwo, a w górę i w lewo – mówienie prawdy; autorzy sprawdzają to twierdzenie po raz pierwszy eksperymentalnie.
  • W Eksperymencie 1 zakodowano ruchy gałek ocznych praworęcznych uczestników kłamiących i mówiących prawdę – nie stwierdzono różnic zgodnych z przewidywaniami NLP.
  • W Eksperymencie 2 osoby zapoznane z „metodą NLP” nie oceniały prawdomówności trafniej ani pewniej niż grupa kontrolna.
  • W Eksperymencie 3, na nagraniach publicznych apeli o odnalezienie zaginionych krewnych (sytuacje o wysokiej stawce), również nie znaleziono różnic w kierunkach spojrzeń.
  • Autorzy uznają za nieodpowiedzialne opieranie ważnych decyzji na tych wskazówkach i sugerują, że wiara w nie może wynikać z korelacji iluzorycznych.

Pełny przekład

Streszczenie

Zwolennicy programowania neurolingwistycznego (NLP) twierdzą, że określone ruchy gałek ocznych są wiarygodnymi wskaźnikami kłamstwa. Zgodnie z tym poglądem spojrzenie w górę i w prawo sugeruje kłamstwo, natomiast spojrzenie w górę i w lewo świadczy o mówieniu prawdy. Mimo szerokiego rozpowszechnienia tego przekonania żadne wcześniejsze badania nie sprawdziły jego trafności. W Badaniu 1 zakodowano ruchy gałek ocznych uczestników, którzy kłamali lub mówili prawdę, jednak nie odpowiadały one wzorcowi opisywanemu przez NLP.

W Badaniu 2 jedną grupę uczestników poinformowano o hipotezie NLP dotyczącej ruchów gałek ocznych, a drugiej, kontrolnej grupy – nie. Następnie obie grupy wykonały zadanie polegające na wykrywaniu kłamstwa. Między grupami nie wystąpiły istotne różnice. Badanie 3 polegało na zakodowaniu ruchów gałek ocznych osób kłamiących i mówiących prawdę podczas głośnych konferencji prasowych. Również tym razem nie stwierdzono istotnych różnic. Łącznie wyniki trzech badań nie potwierdzają twierdzeń NLP. Omówiono teoretyczne i praktyczne implikacje tych ustaleń.

Otrzymano: 2 lutego 2012 r.; przyjęto: 4 czerwca 2012 r.; opublikowano: 11 lipca 2012 r.

Wprowadzenie

Psycholodzy przeprowadzili bardzo wiele badań, próbując ustalić behawioralne korelaty kłamstwa [1], [2]. Jednak mimo tego imponującego dorobku żadne wcześniejsze badania nie sprawdziły właściwie trafności poglądu, który zyskał szeroką akceptację w społeczeństwie – mianowicie, że osoby kłamiące przejawiają określony wzorzec ruchów gałek ocznych.

Programowanie neurolingwistyczne (NLP) obejmuje zróżnicowany zbiór technik psychologicznych, których celem jest poprawa jakości życia ludzi [3]. Ważnym elementem tej działalności są próby doskonalenia umiejętności komunikacyjnych poprzez uczenie ludzi o rzekomym związku między ruchami gałek ocznych a myśleniem. Zgodnie z tą koncepcją, gdy osoby praworęczne patrzą w górę i w prawo, prawdopodobnie wyobrażają sobie zdarzenie „skonstruowane” (tj. wyobrażone), natomiast gdy patrzą w górę i w lewo, prawdopodobnie przywołują obraz „zapamiętany” (tj. zdarzenie, które rzeczywiście im się przydarzyło) (zob. Rycina 1).

Z kolei gdy patrzą w prawo, prawdopodobnie myślą o „skonstruowanym” dźwięku, a gdy patrzą w lewo – o dźwięku „zapamiętanym”. Te rzekome zależności są często nauczane na kursach NLP [4] i są wszechobecne w internecie. Istotnie, wyszukiwanie w Google hasła „neuro-linguistic programming” zwraca tysiące stron opisujących ten rzekomy związek, a dwa znane filmy w serwisie YouTube, zachęcające osoby wykrywające kłamstwo do stosowania tego podejścia, uzyskały odpowiednio 30 000 i 60 000 wyświetleń.

Rycina 1. Rzekomy związek między ruchami gałek ocznych a myśleniem (z perspektywy obserwatora)
Rycina 1. Rzekomy związek między ruchami gałek ocznych a myśleniem (widziany z perspektywy obserwatora).
Źródło: Wiseman i in. (2012), CC BY.

W latach 80. XX wieku badacze sprawdzili wiele twierdzeń formułowanych przez praktyków NLP [5], [6]. Znaczna część tych prac dotyczyła rzekomego związku między ruchami gałek ocznych a modalnością myślenia i polegała na rejestrowaniu ruchów gałek ocznych uczestników podczas zadawania im pytań skłaniających do przywoływania wspomnień wzrokowych i słuchowych (np. „Jakiego koloru są drzwi wejściowe do Twojego domu?”, „Czy potrafisz opisać brzmienie głosu Twojej matki?”). Prace te konsekwentnie nie potwierdzały twierdzeń NLP [7], [8], [9].

Choć twórcy NLP nie traktowali myśli „skonstruowanych” jako kłamstw, pogląd ten stał się powszechny, co skłoniło wielu praktyków NLP do twierdzenia, że na podstawie ruchów gałek ocznych można uzyskać użyteczną wiedzę o tym, czy ktoś kłamie [10]. Niestety, bardzo niewiele wcześniejszych prac – jeśli w ogóle jakiekolwiek – sprawdzało trafność tego twierdzenia. Rhoads i Solomon [11] krótko wspominają o czterech eksperymentach, które rzekomo wykazały, że technikę tę można wykorzystać do trafnej klasyfikacji 90% wypowiedzi prawdziwych i kłamstw, nie podają jednak źródła tych eksperymentów. Vrij i Lochun [12] słusznie odnieśli się sceptycznie do tych rzekomych badań, zauważając, że żaden inny eksperyment z zakresu psychologii wykrywania kłamstwa nie przyniósł takiego poziomu trafności.

Trzy przedstawione tu badania stanowią pierwszą eksperymentalną weryfikację rzekomego związku między kłamaniem a wzorcem ruchów gałek ocznych proponowanym przez wielu praktyków NLP.

Badanie 1 polegało na nagraniu uczestników, którzy kłamali i mówili prawdę, a następnie zakodowaniu ich ruchów gałek ocznych. Na podstawie twierdzeń formułowanych przez wielu praktyków NLP przewidywano, że uczestnicy będą istotnie częściej patrzeć w górę i w prawo, gdy kłamią, niż gdy mówią prawdę, oraz istotnie częściej patrzeć w górę i w lewo, gdy mówią prawdę, niż gdy kłamią.

Kontekst

Programowanie neurolingwistyczne powstało w latach 70. XX wieku w Stanach Zjednoczonych (R. Bandler, J. Grinder) jako zbiór technik komunikacyjnych i terapeutycznych; koncepcja „wskazówek dostępu wzrokowego” należy do jego najbardziej rozpowszechnionych elementów. Warto odróżnić obserwację zachowania – np. kierunku spojrzenia – od metod rejestrujących reakcje fizjologiczne, takich jak badanie wariograficzne (poligraficzne). Wnioski niniejszego artykułu dotyczą wyłącznie pierwszej z tych grup metod.

Eksperyment 1

Metoda

Schemat badania

Projekt został zatwierdzony przez Komisję Etyki Badań Psychologicznych Uniwersytetu w Edynburgu (Psychology Research Ethics Committee, PREC), a od wszystkich uczestników uzyskano pisemną zgodę. W badaniu zastosowano schemat wewnątrzgrupowy z dwoma warunkami. W każdym warunku uczestnicy wykonywali szereg czynności, a następnie brali udział w nagrywanym na wideo wywiadzie na temat swojego zachowania. W jednym warunku proszono uczestników o mówienie prawdy, w drugim – o kłamanie. Ponieważ literatura NLP nie określa, jaki czas trwania ruchów gałek ocznych uznaje się za informatywny, w badaniu analizowano zarówno krótkie, jak i dłuższe ruchy. Zmiennymi zależnymi były częstości spojrzeń uczestników (tj. ruchów gałek ocznych trwających sekundę lub dłużej) oraz zerknięć (ruchów gałek ocznych trwających krócej niż sekundę) w kierunku górnym prawym lub górnym lewym w trakcie wywiadu.

Uczestnicy

32 uczestników (12 mężczyzn, średnia wieku 22,3 roku, zakres 18–56 lat) stanowili głównie studenci studiów licencjackich, zrekrutowani za pośrednictwem znajomych eksperymentatorów. Ponieważ literatura NLP sugeruje, że rzekomy związek między kłamaniem a ruchami gałek ocznych jest najsilniejszy u osób praworęcznych, rekrutowano wyłącznie osoby, które określiły się jako praworęczne. Uczestnikom powiedziano, że badanie dotyczy psychologii kłamstwa, nie poinformowano ich jednak, że obejmuje ono analizę ruchów gałek ocznych. Uczestnicy nie otrzymali wynagrodzenia za udział w badaniu.

Materiały

Edynburski Inwentarz Ręczności (Edinburgh Handedness Inventory) [13]. Ten dziesięciopozycyjny kwestionariusz prosi respondentów o wskazanie ręki, której preferują przy posługiwaniu się przedmiotami codziennego użytku (np. szczoteczką do zębów). Odpowiedzi są punktowane w taki sposób, aby uzyskać współczynnik lateralizacji (Laterality Quotient, LQ) o możliwym zakresie od −100 do +100. Wynik ujemny wskazuje na preferencję lewej ręki, a wynik dodatni – prawej.

Procedura

Uczestników badano indywidualnie. Każdy uczestnik przychodził do pokoju instruktażowego i wypełniał Edynburski Inwentarz Ręczności. Kolejność, w jakiej następnie realizował warunek „Kłamstwo” i „Prawda”, ustalano losowo za pomocą rzutu monetą.

W warunku „Kłamstwo” uczestnik najpierw otrzymywał telefon komórkowy eksperymentatora. Następnie polecano mu pójść do określonego biura, schować telefon do kieszeni lub torby i wrócić do pokoju instruktażowego. Eksperymentator wyjaśniał, że uczestnik zostanie zaprowadzony do pokoju wywiadów i nagrany podczas odpowiadania na trzy pytania: „Co robiłeś/robiłaś w biurze?”, „Jakie przedmioty widziałeś/widziałaś w szufladzie biurka?” oraz „Jak były rozmieszczone przedmioty w szufladzie?”.

Na pytanie, co robił w biurze, uczestnik miał skłamać i powiedzieć, że otworzył szufladę biurka i włożył do niej telefon. Na pytanie, jakie przedmioty widział w szufladzie, uczestnik miał opisać pięć wiarygodnych przedmiotów („wiarygodny” zdefiniowano jako coś na tyle małego, by zmieściło się w szufladzie biurka, i coś, co można by w niej zobaczyć). Na prośbę o opisanie rozmieszczenia przedmiotów uczestnik miał podać fikcyjny opis. Proszono go, aby przez cały wywiad był jak najbardziej przekonujący.

Uczestnik wykonywał to zadanie, a następnie był prowadzony do pokoju wywiadów i przesłuchiwany przez drugiego eksperymentatora, który nie wiedział, czy uczestnik kłamie, czy mówi prawdę. Podczas wywiadu uczestnik siedział na tle czarnego ekranu, a kamera była skierowana na jego twarz, tak aby ruchy gałek ocznych były wyraźnie rejestrowane.

W warunku „Prawda” uczestnik otrzymywał telefon komórkowy eksperymentatora i polecano mu pójść do określonego biura, otworzyć górną szufladę stojącego tam biurka, włożyć do niej telefon, przyjrzeć się pozostałym przedmiotom w szufladzie, a następnie wrócić do pokoju instruktażowego. Eksperymentator wyjaśniał, że uczestnik zostanie następnie zaprowadzony do pokoju wywiadów i nagrany podczas odpowiadania na trzy pytania: „Co robiłeś/robiłaś w biurze?”, „Jakie przedmioty widziałeś/widziałaś w szufladzie biurka?” oraz „Jak były rozmieszczone przedmioty w szufladzie?”. Proszono uczestnika, aby przez cały wywiad mówił prawdę. Uczestnik wykonywał zadanie, a następnie był prowadzony do pokoju wywiadów i przesłuchiwany przez drugiego eksperymentatora.

Zawartość szuflady biurka w każdej próbie dobierano losowo z puli trzydziestu przedmiotów codziennego użytku (np. zszywacz, jabłko, kalkulator, mały parasol, koperta).

Kodowanie wywiadów

Każdy z 64 wywiadów (tj. dwa wywiady na uczestnika) został zakodowany przez dwóch niezależnych sędziów kompetentnych. Aby zapewnić, że na sędziów nie wpłyną wypowiedzi uczestników w trakcie wywiadów, przed kodowaniem usunięto ścieżki dźwiękowe. Kodowanie polegało na zliczeniu, ile razy uczestnik spojrzał w górę i w prawo oraz w górę i w lewo w trakcie każdego wywiadu. Rycina 2 przedstawia dwa obszary, w które musiały trafić ruchy gałek ocznych, aby zostały zakodowane jako górne prawe (Upper Right, UR) lub górne lewe (Upper Left, UL). Ruchów gałek ocznych w innych kierunkach (np. bezpośrednio w górę lub w dół) nie kodowano.

Aby zapewnić wysoką rzetelność międzysędziowską, sędziów przeszkolono na czterech „testowych” wywiadach, nagranych dodatkowo obok wywiadów z uczestnikami. Jeden z sędziów nie znał przydziału do warunków. Drugi nie znał przydziału do warunków w przypadku 24 uczestników, ale przeprowadzał wywiady z pozostałymi 8 uczestnikami i w związku z tym mógł pamiętać, które wypowiedzi były kłamstwami, a które prawdą. Współczynnik korelacji wewnątrzklasowej dla tych 8 uczestników wyniósł 0,92 (p<0,001) wobec 0,87 (p<0,001) dla pozostałych 24 uczestników. Ponieważ różnica między tymi wartościami była niewielka, nie ma dowodów na to, że ewentualne kodowanie bez zaślepienia wpłynęło na zgodność kodowania.

Rycina 2. Obszary ruchów gałek ocznych klasyfikowane jako górny lewy i górny prawy
Rycina 2. Obszary ruchów gałek ocznych klasyfikowane jako górny lewy (Upper Left) i górny prawy (Upper Right) (widziane z perspektywy osoby kodującej).
Źródło: Wiseman i in. (2012), CC BY.

Obaj sędziowie wielokrotnie oglądali każdy wywiad zarówno z normalną, jak i ze zwolnioną prędkością i zliczali, ile razy uczestnik patrzył w kierunku UR przez sekundę lub dłużej, w kierunku UL przez sekundę lub dłużej, w kierunku UR przez mniej niż sekundę oraz w kierunku UL przez mniej niż sekundę. Każdą z tych wartości dzielono następnie przez czas trwania wywiadu (w sekundach), uzyskując cztery zmienne częstości: spojrzenia UR, spojrzenia UL, zerknięcia UR i zerknięcia UL.

Dla 32 sesji współczynnik korelacji wewnątrzklasowej dla pojedynczych pomiarów wyniósł 0,89 (p<0,001; N = 256), co wskazuje na wysoki poziom zgodności między sędziami. Oceny połączono więc na potrzeby analizy.

Wyniki

Średni współczynnik lateralizacji wyniósł 75,0 (SD = 22,9; zakres = 14,0–100,0), co potwierdziło, że wszyscy uczestnicy byli praworęczni.

Czas potrzebny uczestnikom na udzielenie odpowiedzi prawdziwych i odpowiedzi kłamliwych nie różnił się istotnie (średnia dla prawdy = 43,8 s, SD = 19,5; średnia dla kłamstwa = 42,6 s, SD = 17,5; test t dla prób zależnych (31) = 0,75, p (dwustronne) = 0,46).

Średnie i odchylenia standardowe dla każdego rodzaju ruchów gałek ocznych przedstawiono w Tabeli 1 wraz z wynikami testów t dla prób zależnych porównujących warunki „Kłamstwo” i „Prawda”. Żadna z analiz nie dała wyniku istotnego.

Tabela 1. Średnie częstości (na sekundę; SD w nawiasach), testy t dla prób zależnych i wartości p w porównaniu spojrzeń i zerknięć UL i UR w warunkach „Prawda” i „Kłamstwo”.

Warunek „Prawda” Warunek „Kłamstwo” Wartość t dla prób zależnych (df = 31) Wartość p (dwustronna)
Spojrzenia UL 0,012 (0,028) 0,007 (0,016) −1,60 0,12
Zerknięcia UL 0,040 (0,048) 0,029 (0,035) −1,77 0,09
Spojrzenia UR 0,019 (0,027) 0,017 (0,023) −0,35 0,73
Zerknięcia UR 0,044 (0,035) 0,047 (0,033) 0,37 0,71

Dyskusja

Wielu praktyków NLP twierdzi, że ruchy gałek ocznych danej osoby mogą dostarczyć użytecznej wiedzy o tym, czy kłamie, czy mówi prawdę. Zgodnie z tym poglądem spojrzenie w górę i w prawo wskazuje na kłamstwo, natomiast spojrzenie w górę i w lewo sugeruje, że osoba mówi prawdę. W Badaniu 1 sprawdzono obie te hipotezy, nie znajdując jednak poparcia dla żadnej z nich.

Można by argumentować, że badaniu brakowało trafności ekologicznej, ponieważ praktycy NLP nie zalecają, by wykrywanie kłamstwa polegało na starannym kodowaniu nagranych wywiadów, lecz promują raczej bardziej intuicyjny i całościowy proces, oparty na obserwacji zachowania w czasie rzeczywistym. Badanie 2 odniosło się do tej kwestii: jedną grupę uczestników poinformowano o ruchach gałek ocznych, które według praktyków NLP wiążą się z kłamaniem, a następnie poproszono ją o obejrzenie wywiadów z Badania 1 i zaklasyfikowanie każdego z nich jako kłamstwa albo prawdy. Postawiono hipotezę, że uczestnicy z grupy „szkolenia NLP” osiągną lepsze wyniki niż grupa kontrolna, która nie przeszła takiego szkolenia.

Po drugie [Przyp. tłum.: tak w oryginale – w tekście nie wyodrębniono wcześniej punktu „po pierwsze”], zakładając, że nie istnieje związek między proponowanymi wzorcami ruchów gałek ocznych a kłamaniem, dlaczego ludzie mieliby nabierać przekonania, że taki wzorzec istnieje? Jedną z możliwości jest to, że ludzie są bardziej pewni swoich umiejętności wykrywania kłamstwa, gdy sądzą, że kierują się naukowymi ramami teoretycznymi, takimi jak te, których pozornie dostarcza NLP. Badanie 2 odniosło się również do tego pytania, prosząc uczestników w warunkach „szkolenia NLP” i „kontrolnym” o ocenę pewności swoich osądów. Postawiono hipotezę, że grupa „szkolenia NLP” będzie wykazywać istotnie wyższy poziom pewności niż grupa „kontrolna”.

Eksperyment 2

Metoda

Schemat badania

Projekt został zatwierdzony przez Komisję Etyki Badań Psychologicznych Uniwersytetu Hertfordshire, a od wszystkich uczestników uzyskano pisemną zgodę. W badaniu zastosowano schemat międzygrupowy. Uczestników losowo przydzielono do jednej z dwóch grup. Uczestnikom jednej z grup przedstawiono wzorzec ruchów gałek ocznych, który według praktyków NLP wiąże się z kłamaniem (warunek „szkolenia NLP”), natomiast uczestnikom drugiej grupy nie przekazano tej informacji (warunek „kontrolny”). Następnie wszystkich uczestników poproszono o obejrzenie wywiadów z Badania 1, wskazanie, czy ich zdaniem osoba udzielająca wywiadu kłamie, czy mówi prawdę, oraz ocenę pewności swojej decyzji.

Uczestnicy

50 uczestników (16 mężczyzn, średnia wieku 26,62 roku, zakres 18–73 lata) zrekrutowano za pośrednictwem znajomych eksperymentatorów. Uczestnikom powiedziano, że badanie dotyczy psychologii kłamstwa; nie otrzymali oni wynagrodzenia za udział w badaniu.

Materiały

1. Wywiady: każdy uczestnik oceniał tylko pierwszy wywiad z każdej pary wywiadów nagranych na potrzeby Badania 1. 2. Arkusz szkoleniowy NLP: opisywał wzorce ruchów gałek ocznych, które według praktyków NLP wiążą się z kłamaniem, i zawierał wyraźną ilustrację tego, na co uczestnicy powinni zwracać uwagę podczas zadania wykrywania kłamstwa. 3. Arkusz odpowiedzi: proszono w nim uczestników o wskazanie, czy ich zdaniem każda z osób udzielających wywiadu mówi prawdę, czy kłamie, oraz o ocenę stopnia pewności swojej odpowiedzi na skali od 1 (zupełnie niepewny/niepewna) do 7 (bardzo pewny/pewna).

Procedura

Wszystkich uczestników badano indywidualnie. Uczestników losowo przydzielono do warunku „szkolenia NLP” albo do warunku „kontrolnego”. Uczestnicy w warunku „szkolenia NLP” otrzymywali arkusz informacyjny NLP i byli proszeni o jego przeczytanie. Następnie eksperymentator odpowiadał na wszelkie ich pytania dotyczące informacji przedstawionych w arkuszu i upewniał się, że rozumieją wzorce ruchów gałek ocznych, które według praktyków NLP wiążą się z kłamaniem. Następnie wszystkim uczestnikom pokazywano 32 nagrania wideo. Po obejrzeniu każdego nagrania uczestnik był proszony o zaznaczenie w arkuszu odpowiedzi, czy jego zdaniem osoba udzielająca wywiadu kłamie, czy mówi prawdę, oraz o wskazanie, jak bardzo jest pewny swojej decyzji. Eksperymentatorzy nie wiedzieli, czy oceniane nagranie przedstawia prawdę, czy kłamstwo.

Wyniki

Średnie i odchylenia standardowe dla zadania wykrywania kłamstwa i ocen pewności przedstawiono w Tabeli 2 wraz z wynikami testów t dla prób niezależnych porównujących warunki „szkolenia NLP” i „kontrolny”. Żadna z analiz nie dała wyniku istotnego.

Tabela 2. Liczba trafnych osądów (wartość oczekiwana przy zgadywaniu, MCE = 16) w warunkach „Prawda” i „Kłamstwo”.

Warunek „szkolenia NLP” (N = 21) Warunek kontrolny (N = 29) Wartość t dla prób niezależnych (48) Wartość p (dwustronna)
Średnia liczba trafnych osądów 16,33 (3,53) 16,59 (3,84) −0,24 0,81
Średnia pewność 4,65 (0,44) 4,58 (0,50) 0,43 0,67

Dyskusja

Badanie 1 obejmowało szczegółową analizę nagrań wideo osób kłamiących i mówiących prawdę i nie potwierdziło twierdzeń często formułowanych przez niektórych praktyków NLP, a mianowicie, że ludzie mają tendencję do patrzenia w górę i w prawo, gdy kłamią, oraz w górę i w lewo, gdy mówią prawdę. Badanie 2 stanowiło sprawdzian tego poglądu o większej trafności ekologicznej, ponieważ analizowało umiejętności wykrywania kłamstwa u osób poinformowanych o rzekomym związku między kłamaniem a ruchami gałek ocznych.

W badaniu uczestniczyły dwie grupy: jednej przedstawiono wzorzec ruchów gałek ocznych, który według praktyków NLP wiąże się z kłamaniem, drugiej zaś nie przekazano tej informacji. Następnie obie grupy poproszono o obejrzenie wywiadów z Badania 1, wskazanie, czy ich zdaniem osoba udzielająca wywiadu kłamie, czy mówi prawdę, oraz ocenę pewności swojej decyzji. Wyniki nie wykazały różnic w poziomie trafności ani w ocenach pewności między obiema grupami, a zatem ponownie nie dostarczyły poparcia dla twierdzeń dotyczących NLP i wykrywania kłamstwa.

Wyniki nie wykazały różnic w poziomie trafności ani w ocenach pewności między obiema grupami, a zatem ponownie nie dostarczyły poparcia dla twierdzeń dotyczących NLP i wykrywania kłamstwa.Wiseman i in., 2012

W większości badań psychologicznych nad kłamaniem stosowano zadania „o niskiej stawce” – takie jak w Badaniach 1 i 2 [14]. W zadaniach tych ludzie nie są karani za nieprzekonujące kłamstwo, w związku z czym uczestnicy mogą nie być szczególnie zmotywowani do dobrego wykonania zadania. W życiu codziennym często tak nie jest, co skłania niektórych badaczy do twierdzenia, że laboratoryjnym badaniom nad wykrywaniem kłamstwa brakuje trafności ekologicznej. Badanie 3 odniosło się do tej kwestii, sprawdzając, czy rzekomy związek między kłamaniem a ruchami gałek ocznych pojawi się w serii nagrań zawierających kłamstwa o wysokiej stawce.

W badaniu wykorzystano dużą, międzynarodową próbę nagrań wideo przedstawiających osoby wygłaszające publiczny apel w sprawie zaginionego krewnego [15]. W mniej więcej połowie tych przypadków istnieją przytłaczające dowody wskazujące, że osoba wygłaszająca apel kłamała, natomiast w pozostałych przypadkach dowody wskazują, że apel był szczery. Wcześniejsze kodowanie tych nagrań ujawniło kilka istotnych różnic w zachowaniach werbalnych i niewerbalnych osób kłamiących i mówiących prawdę – na przykład osoby kłamiące używały mniejszej liczby słów, większej liczby słów wyrażających niepewność (np. „jeśli”, „być może”, „może”) i częściej mrugały [15].

Na podstawie twierdzeń formułowanych przez wielu praktyków NLP przewidywano, że osoby kłamiące na konferencjach prasowych będą istotnie częściej patrzeć w górę i w prawo niż osoby mówiące prawdę.

Eksperyment 3

Metoda

Schemat badania

Projekt polegał na kodowaniu ruchów gałek ocznych uczestników w dwóch rodzajach nagrań wideo. W jednym zbiorze nagrań istniały przekonujące dowody na to, że uczestnicy kłamali, natomiast w drugim zbiorze dowody silnie sugerowały, że mówili prawdę. Podobnie jak poprzednio, w badaniu analizowano zarówno krótsze, jak i dłuższe ruchy gałek ocznych w kierunku górnym prawym i górnym lewym. Zmiennymi zależnymi były częstości spojrzeń uczestników (tj. ruchów gałek ocznych trwających sekundę lub dłużej) oraz zerknięć (ruchów gałek ocznych trwających krócej niż sekundę) w kierunku górnym prawym lub górnym lewym w trakcie wywiadu.

Nagrania wideo

Archiwum nagrań zgromadzone przez ten Brinke i Portera [15] zawiera 52 nagrania, w których osoby wygłaszają bezpośredni publiczny apel o bezpieczny powrót zaginionego krewnego. Nagrania te pozyskano od agencji informacyjnych w kilku krajach, m.in. w Australii, Kanadzie, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Istnieją przekonujące dowody (m.in. posiadanie narzędzia zbrodni, nagrania z kamer monitoringu, doprowadzenie policji przez daną osobę do ciała ofiary, późniejsze odnalezienie krewnego żywego wraz z porywaczem lub popełnienie przez krewnego samobójstwa), które silnie sugerują, że osoby występujące w 26 z tych nagrań kłamały, a osoby występujące w pozostałych 26 nagraniach mówiły prawdę.

Kodowanie

Każde z nagrań zostało zakodowane przez dwóch niezależnych sędziów. Procedura kodowania była identyczna z zastosowaną w Badaniu 1 i polegała na zliczeniu, ile razy uczestnik spojrzał w górę i w prawo oraz w górę i w lewo w trakcie każdego wywiadu. Jeden sędzia przeanalizował wszystkie nagrania, natomiast drugi zbadał losowo wybrane 13 nagrań w celu oceny rzetelności międzysędziowskiej. Współczynnik korelacji międzysędziowskiej wyniósł 0,85 (p<0,0001; N = 52 [Przyp. tłum.: tak w oryginale – drugi sędzia kodował według tekstu 13 nagrań]), co wskazuje na wysoki poziom zgodności między sędziami. W związku z tym do analizy wykorzystano dane dostarczone przez pierwszego sędziego.

Wyniki

Nagrania zawierające kłamstwa były istotnie krótsze niż nagrania zawierające prawdomówne wypowiedzi (średnia dla prawdy = 18,37 s, SD = 15,70; średnia dla kłamstwa = 10,89 s, SD = 8,83; test t dla prób zależnych (50) = 2,12, p (dwustronne) = 0,04 [Przyp. tłum.: tak w oryginale – porównywane są dwie odrębne grupy nagrań, a w tekście mowa o teście dla prób zależnych]). Nie odnotowano żadnych spojrzeń UR ani spojrzeń UL. Średnie i odchylenia standardowe częstości (na sekundę) zerknięć UR i zerknięć UL przedstawiono w Tabeli 3 wraz z wynikami testów t dla prób zależnych porównujących warunki „Kłamstwo” i „Prawda”. Żadna z tych analiz nie dała wyniku istotnego.

Tabela 3. Średnie częstości (na sekundę; SD w nawiasach), testy t dla prób zależnych i wartości p w porównaniu zerknięć UL i UR w nagraniach zawierających kłamstwa i prawdę.

Nagrania „Prawda” Nagrania „Kłamstwo” Wartość t dla prób zależnych (df = 50) Wartość p (dwustronna)
Zerknięcia UL 0,006 (0,029) 0,015 (0,05) −0,85 0,40
Zerknięcia UR 0,012 (0,045) 0,012 (0,054) 0,49 0,96 [Przyp. tłum.: tak w oryginale – podana wartość p nie odpowiada wartości t = 0,49 przy df = 50]

Dyskusja

W Eksperymencie 1 sprawdzono rzekomą metodę wykrywania kłamstwa promowaną przez wielu praktyków NLP. Zgodnie z tym poglądem spojrzenie w górę i w lewo z perspektywy obserwatora wskazuje na kłamstwo, a spojrzenie w górę i w prawo – na mówienie prawdy. Uczestników nagrano, gdy kłamali i mówili prawdę, a osoby kodujące oceniły każde z nagrań pod kątem rzekomego wzorca ruchów gałek ocznych. Wyniki nie dostarczyły poparcia dla istnienia takich wzorców.

Eksperyment 2 polegał na poinformowaniu jednej grupy uczestników o rzekomych wzorcach ruchów gałek ocznych związanych z kłamaniem i zleceniu im wykonania zadania wykrywania kłamstwa. Wyniki nie wykazały istotnej różnicy w trafności między tymi „przeszkolonymi” uczestnikami a uczestnikami z warunku kontrolnego, którzy takiego szkolenia nie przeszli. Ponadto osoby, które przeszły szkolenie NLP, nie były bardziej pewne swoich osądów. Podobnie jak w przypadku wielu laboratoryjnych badań nad wykrywaniem kłamstwa, można by argumentować, że zadaniu wykorzystanemu do wygenerowania wywiadów brakowało trafności ekologicznej. Kłamstwa były usankcjonowane przez eksperymentatora, zadanie było stosunkowo błahe, a uczestnicy nie mieli motywacji do tworzenia przekonujących nieprawd.

Eksperyment 3 zaprojektowano w celu przezwyciężenia tego problemu; polegał on na kodowaniu zachowania osób, o których wiadomo było, że kłamały lub mówiły prawdę, w publicznej sytuacji o wysokiej stawce. Również tym razem dane nie potwierdziły twierdzeń praktyków NLP.

Krótko mówiąc, żadne z trzech badań nie dostarczyło dowodów na poparcie poglądu, że wzorce ruchów gałek ocznych promowane przez wielu praktyków NLP ułatwiają wykrywanie kłamstwa. Jest to zgodne z wynikami znacznej liczby wcześniejszych prac, które wykazały, że wskazówki twarzowe (w tym ruchy gałek ocznych) są słabymi wskaźnikami kłamstwa [2]. Przyszłe badania mogłyby skupić się na tym, dlaczego przekonanie to stało się tak powszechne. W Badaniu 2 sprawdzono możliwość, że osoby poinformowane o deklarowanym związku między ruchami gałek ocznych a kłamaniem czują się szczególnie pewne swojej zdolności wykrywania kłamstwa, jednak dane nie potwierdziły tej hipotezy.

Alternatywną możliwością jest to, że ludzie wierzą w związek między ruchami gałek ocznych a kłamaniem, ponieważ są podatni na korelacje iluzoryczne. Zgodnie z tą koncepcją ludzie będą skłonni zapamiętywać sytuacje, w których wzorzec trafnie przewidział kłamstwo lub mówienie prawdy, i zapominać o przypadkach, w których tak nie było [16], [17]. Przyszłe prace mogłyby sprawdzić tę hipotezę, badając, czy takie trafienia są rzeczywiście szczególnie dobrze zapamiętywane.

Krótko mówiąc, żadne z trzech badań nie dostarczyło dowodów na poparcie poglądu, że wzorce ruchów gałek ocznych promowane przez wielu praktyków NLP ułatwiają wykrywanie kłamstwa.Wiseman i in., 2012

Niniejsza praca jest pierwszą, w której eksperymentalnie sprawdzono twierdzenia praktyków NLP dotyczące wykrywania kłamstwa. Wyniki dają poważne podstawy do sceptycyzmu wobec poglądu, że proponowane wzorce ruchów gałek ocznych są wiarygodnym wskaźnikiem kłamstwa. W związku z tym nieodpowiedzialne wydaje się, aby praktycy ci nadal zachęcali ludzi do podejmowania ważnych decyzji na podstawie takich twierdzeń.

Podziękowania

Dziękujemy Claire Freeman i Emily Phair za pomoc w zbieraniu danych.

Informacje dodatkowe

Wkład autorów: Koncepcja i projekt eksperymentów: RW, CW. Przeprowadzenie eksperymentów: SC, CR. Analiza danych: RW, CW, SC, CR. Udostępnienie odczynników/materiałów/narzędzi analitycznych: RW, CW, SC, CR, LB, SP. Napisanie artykułu: RW, CW.

Konflikt interesów: Autorzy oświadczyli, że nie istnieje konflikt interesów.

Finansowanie: Badanie nie otrzymało zewnętrznego finansowania.

Autorka korespondencyjna: Caroline Watt ([email protected]).

Bibliografia

  1. Ekman P. Telling lies. Clues to deceit in the marketplace, politics, and marriage. New York: W. W. Norton & Company. 2001.
  2. Vrij A. Detecting lies and deceit: Pitfalls and opportunities. Chichester: Wiley. 2008.
  3. Bandler R, Grindler J. The structure of magic I. Palo Alto, CA: Science and Behavior Books. 1975. [Przyp. tłum.: tak w oryginale; nazwisko współautora brzmi poprawnie Grinder.]
  4. Heap M. The validity of some early claims of neuro-linguistic programming. Skeptical Intelligencer. 2008;11:6–13.
  5. Sharpley CF. Predicate matching in NLP: A review of research on the preferred representational system. J Couns Psychol. 1984;31:238–248.
  6. Sharpley CF. Research findings on neurolinguistic programming: Nonsupportive data or an untestable theory? J Couns Psychol. 1987;34:103–107.
  7. Thomason TC, Arbuckle T, Cady D. Test of the Eye Movement Hypothesis of Neurolinguistic Programming. Percept Mot Skills. 1980;51:230. https://doi.org/10.2466/pms.1980.51.1.230
  8. Elich M, Thompson RW, Miller L. Mental imagery as revealed by eye movements and spoken predicates: A test of neurolinguistic programming. J Couns Psychol. 1985;32:622–625.
  9. Beck CE, Beck EA. Test of the Eye-Movement Hypothesis of Neurolinguistic Programming: A rebuttal of conclusions. Percept Mot Skills. 1984;58:175–176.
  10. Gray R. Tools for the trade: Neuro-linguistic programming and the art of communication. Fed Probat. 1991;55:11–16.
  11. Rhoads SA, Solomon R. Subconscious rapport building: Another approach to interviewing. The Police Chief. 1987;4:39–41.
  12. Vrij A, Lochun SK. Neuro-linguistic programming and the police: Worthwhile or not? Journal of Police and Criminal Psychology. 1997;12:25–31.
  13. Oldfield RC. The assessment and analysis of handedness: The Edinburgh Inventory. Neuropsychologia. 1971;9:97–113. https://doi.org/10.1016/0028-3932(71)90067-4
  14. Porter S, ten Brinke L. The truth about lies: What works in detecting high-stakes deception? Legal and Criminological Psychology. 2010;15:57–75.
  15. ten Brinke L, Porter S. (in press) Cry me a river: Identifying the behavioral consequences of extremely high-stakes interpersonal deception. Law Hum Behav. Available at https://people.ok.ubc.ca/stporter/Publications_files/Cry%20Me%20a%20River%20-%20in%20press.pdf.
  16. Chapman LJ, Chapman JP. Genesis of popular but erroneous psychodiagnostic observations. J Abnorm Psychol. 1967;72:193–204. https://doi.org/10.1037/h0024670
  17. Redelmeier DA Tversky A. On the belief that arthritis pain is related to the weather. Proc Natl Acad Sci USA. 1996;93:2895–6. https://doi.org/10.1073/pnas.93.7.2895