Przejdź do treści
[email protected] Bezpłatne konsultacje451 537 510 Umawianie terminów796 008 905
22 379 03 77

Strona główna / Badania naukowe / Kodeks postępowania cywilnego a badanie wariograficzne – przepisy

Kodeks postępowania cywilnego a badanie wariograficzne – przepisy

Akt prawny: Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296).

Tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 468 (t.j.) z późn. zm. (poz. 473, 830, 1003, 1046, 1296).

Stan prawny: na 14.10.2026. Brzmienie przepisów sprawdzono w tekście ujednoliconym ISAP (aktualizacja z 18.08.2026). Późniejsza zmiana (Dz.U. 2026 poz. 1296) dotyczy wyłącznie art. 17 i nie obejmuje przytoczonych artykułów.

Status prawny: Teksty aktów – źródło: ISAP; akty prawne nie podlegają ochronie prawnoautorskiej (art. 4 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

Opracowanie i komentarz: Instytut Badań Wariograficznych. Komentarz nie jest częścią aktów prawnych i nie stanowi porady prawnej.

Najważniejsze w skrócie

Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera żadnego przepisu o badaniu wariograficznym (poligraficznym). Nie ma w nim odpowiednika art. 192a § 2 ani art. 199a k.p.k. Jeśli wariograf pojawia się w procesie cywilnym, to na podstawie ogólnych przepisów o dowodach, a sądy oceniają go bardzo różnie.

  • Art. 227 i 232 – dowód musi dotyczyć faktów istotnych, a wskazać go powinna strona.
  • Art. 233 § 1 – wiarygodność zeznań ocenia sąd. To główny argument przeciwko „badaniu prawdomówności” stron i świadków.
  • Art. 278 i 290 – opinia biegłego lub instytutu wymaga wiadomości specjalnych i postanowienia sądu. Prywatne sprawozdanie z badania jest jedynie dokumentem prywatnym (art. 245).
  • Art. 278¹ – sąd może wykorzystać opinię sporządzoną na zlecenie organu w innym postępowaniu, np. opinię biegłego z postępowania karnego.

Tekst przepisów

Art. 227 k.p.c. – przedmiot dowodu

Art. 227. Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.

Źródło: ISAP – t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 z późn. zm. (tekst ujednolicony ISAP z 18.08.2026)

Art. 232 k.p.c. – ciężar wskazywania dowodów

Art. 232. Strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę.

Źródło: ISAP – t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 z późn. zm. (tekst ujednolicony ISAP z 18.08.2026)

Art. 233 k.p.c. – swobodna ocena dowodów

Art. 233. § 1. Sąd ocenia wiarogodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału.

§ 2. Sąd oceni na tej samej podstawie, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia przez stronę dowodu lub przeszkodom stawianym przez nią w jego przeprowadzeniu wbrew postanowieniu sądu.

Źródło: ISAP – t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 z późn. zm. (tekst ujednolicony ISAP z 18.08.2026)

Art. 278 k.p.c. – dowód z opinii biegłego

Art. 278. § 1. W wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd po wysłuchaniu wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu zasięgnięcia ich opinii.

§ 2. Sąd orzekający może pozostawić prawo wyboru biegłego sędziemu wyznaczonemu lub sądowi wezwanemu.

§ 3. Sąd oznaczy, czy opinia ma być przedstawiona ustnie, czy na piśmie.

§ 4. Jeżeli sąd nie wyznaczył osoby biegłego, wskazuje ją przewodniczący.

Źródło: ISAP – t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 z późn. zm. (tekst ujednolicony ISAP z 18.08.2026)

Art. 278¹ k.p.c. – opinia z innego postępowania

Art. 278¹. Sąd może dopuścić dowód z opinii sporządzonej na zlecenie organu władzy publicznej w innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę.

Źródło: ISAP – t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 z późn. zm. (tekst ujednolicony ISAP z 18.08.2026)

Art. 290 k.p.c. – opinia instytutu naukowego

Art. 290. § 1. Sąd może zażądać opinii odpowiedniego instytutu naukowego lub naukowo-badawczego. Sąd może zażądać od instytutu dodatkowych wyjaśnień bądź pisemnych, bądź ustnych przez wyznaczoną do tego osobę, może też zarządzić złożenie dodatkowej opinii przez ten sam lub inny instytut.

§ 2. W opinii instytutu należy wskazać osoby, które przeprowadziły badanie i wydały opinię.

§ 3. Sąd może zażądać ustnego lub pisemnego uzupełnienia opinii lub jej wyjaśnienia, a także dodatkowej opinii od tego samego lub innego instytutu naukowego lub naukowo-badawczego.

§ 4. Jeżeli opinia została sporządzona przez instytut naukowy lub naukowo-badawczy, ustne jej uzupełnienie lub wyjaśnienie albo dodatkową opinię składa osoba wyznaczona do tego przez ten instytut. Sąd może jednak zarządzić stawienie się na rozprawie i złożenie ustnego uzupełnienia lub wyjaśnienia opinii albo dodatkowej opinii także przez osoby, które sporządziły opinię w imieniu tego instytutu.

§ 5. Strona może żądać wyłączenia osoby wyznaczonej do sporządzenia opinii przez instytut naukowy lub naukowo-badawczy. Przepis art. 281 stosuje się odpowiednio.

Źródło: ISAP – t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 z późn. zm. (tekst ujednolicony ISAP z 18.08.2026)

Przepis powiązany

Art. 245 k.p.c. – dokument prywatny

Art. 245. Dokument prywatny sporządzony w formie pisemnej albo elektronicznej stanowi dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie.

Źródło: ISAP – t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 z późn. zm. (tekst ujednolicony ISAP z 18.08.2026)

Komentarz: wariograf w procesie cywilnym

W procesie karnym ustawodawca wprost uregulował badanie „środkami technicznymi mającymi na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu” (art. 192a § 2 i art. 199a k.p.k. – zob. Kodeks postępowania karnego – przepisy o badaniu wariograficznym). W k.p.c. takiego przepisu nie ma. Z tego powodu część sądów uznaje badanie stron lub świadków za niedopuszczalne. Wskazują, że przesłuchanie stron (art. 299–304 k.p.c.) nie przewiduje udziału wariografu, a ocena wiarygodności należy do sądu (art. 233 § 1). Inne sądy przyjmują, że skoro katalog środków dowodowych w k.p.c. jest otwarty (art. 309), opinia biegłego z badania wariograficznego może być dowodem pomocniczym, ocenianym swobodnie wraz z całym materiałem.

W praktyce w sprawach cywilnych pojawiają się trzy sytuacje. Pierwsza to wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego wariografa (art. 278). Sąd może go pominąć, np. jako nieprzydatny do wykazania danego faktu albo zmierzający jedynie do przedłużenia postępowania (art. 235² § 1 pkt 3 i 5 k.p.c.). Druga to prywatne sprawozdanie z badania zleconego przez stronę – ma ono moc dokumentu prywatnego (art. 245), a nie opinii biegłego. Trzecia to opinia z badania przeprowadzonego w postępowaniu karnym, którą sąd może wykorzystać (art. 278¹), oceniając ją swobodnie. Badania nie da się przeprowadzić bez współpracy i zgody osoby badanej, a odmowa nie jest przyznaniem faktu. Sąd może jedynie ocenić, jakie znaczenie ma przeszkoda w przeprowadzeniu dowodu (art. 233 § 2), co budzi wątpliwości wobec dobrowolności badania. Jak przygotować wniosek, opisujemy w tekście Wniosek dowodowy o badanie wariograficzne – wzór.

Wybrane orzeczenia sądów cywilnych

Orzeczenia pochodzą z naszej bazy (baza orzeczeń sądów o badaniu wariograficznym). Treść sprawdzono w pełnych tekstach w Systemie Analizy Orzeczeń Sądowych (SAOS). Cytaty pochodzą z uzasadnień.

  • Sąd Apelacyjny w Krakowie, wyrok z 22 lipca 2016 r., I ACa 512/16 – SAOS. Sąd uznał, że „dowód z przesłuchania świadków czy stron przy pomocy wariografu uznać należy za niedopuszczalny w procedurze cywilnej”. Dodał, że nawet gdyby dopuścić go na podstawie art. 309 k.p.c., wniosek byłby spóźniony (art. 381 k.p.c.).
  • Sąd Apelacyjny w Białymstoku, wyrok z 3 października 2013 r., I ACa 410/13 – SAOS. Prywatna opinia z badania wariograficznego nie została zdyskwalifikowana, ale oceniono ją „jak każdy inny dowód z dokumentu prywatnego”, a nie jako opinię biegłego. Sąd odróżnił ją od badania zleconego w postępowaniu karnym na podstawie art. 192a § 2 k.p.k., któremu przypisał wyższy walor dowodowy. Podkreślił, że ustalenia wynikały z pozostałego materiału także bez wyniku badania.
  • Sąd Okręgowy w Warszawie, wyrok z 5 maja 2023 r., IV C 486/19 – SAOS. W sprawie o ochronę dóbr osobistych sąd dopuścił opinie biegłego wariografisty dotyczące powoda i świadka. Uznał je za „pełnowartościowy i przydatny materiał dowodowy”. Zastrzegł, że biegły „nie ocenia i nie może oceniać wiarygodności osoby badanej, gdyż jest to domena Sądu”, a wyniki badania „stanowią dowód pomocniczy przy ocenie wiarygodności”.

Orzeczenia dotyczą konkretnych spraw i nie przesądzają o rozstrzygnięciu innych. Pokazują, że w procesie cywilnym nie ma jednolitej linii orzeczniczej.

Zastrzeżenie. Strona ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Wiążące są wyłącznie teksty ogłoszone w Dzienniku Ustaw. Wynik badania wariograficznego nie jest dowodem winy; obowiązuje domniemanie niewinności, a odmowa poddania się badaniu nie jest przyznaniem się do czegokolwiek. Przywołanie przepisów i orzeczeń nie oznacza udziału Instytutu Badań Wariograficznych w opisanych sprawach lub postępowaniach.

Zobacz też